Μάνος Ελευθερίου 40μερες μετά…

Μάνος Ελευθερίου 40μερες μετά…

Από την κ. Λίτσα Χαραλάμπους  30.8.18

Μάνος Ελευθερίου

To τελευταίο καλοκαίρι στη Σύρο,

Ιούλιος 2017, Καφενείο «Ελληνικό»

==============

ΤΙΤΛΟΣ:  Υστερόγραφο προς Συριανούς…

ΠΡΟΣΟΧΗ ΚΟΥΤΑΚΙ «Δε θέλω να μου κάνουν προτομή»

ΠΡΟΣΟΧΗ ΚΟΥΤΑΚΙ “Αν θέλουν να κάνουν άγαλμα , θα το κάνουν. Όμως αυτή δεν ήταν η επιθυμία του Μάνου και με στενοχωρεί πολύ από ψηλά να με μαλώνει

ΠΡΟΣΟΧΗ ΚΟΥΤΑΚΙ:  «Δυο- τρεις μέρες πριν πεθάνει μου είπε: «Να με ντύσεις απλά. Ένα παντελόνι και ένα άσπρο πουκάμισο .Και να με κάψεις. 

ΠΡΟΣΟΧΗ ΚΟΥΤΑΚΙ:   «Θα πάρεις ευθεία από εδώ το δρόμο και θα  πας την τέφρα κάτω… Στο νερό..»

Έχει και εκείνη μια αστική σεμνότητα. Η χροιά της φωνής της, η διατύπωση των φράσεων με προσεγμένες λέξεις λες και τις είχε μελετήσει με μόνο σκοπό να μη προσβάλλει,  να μην επιβάλλει, προκαλούσε ενδιαφέρον.  Η σκέψη της κατασταλαγμένη, χαμηλόφωνη, κρυστάλλινη.

Είναι αλήθεια ότι μόλις άκουσα από το τηλέφωνο να συστήνεται ως Λιλή Ελευθερίου, σάστισα.

Ήταν συγκινημένη. Είχε μπροστά της το ΛΟΓΟ με τίτλο « Γράμμα στερνό που αρχίζει εν Ερμουπόλει» με του αδελφού της τη μεγάλη  φωτογραφία πάνω από την Ερμούπολη.

Δεν περίμενα μια τέτοια επικοινωνία παρότι πριν από πολλά χρόνια ο Μάνος, μου την είχε γνωρίσει. Από τότε όμως δεν έτυχε ποτέ να ξανασυναντηθούμε.

 Όσο μου μιλούσε χιλιάδες σκέψεις με κατέκλυζαν και με το πέρασμα της  ώρας, αυτές οι σκέψεις έγιναν ένας μεγάλος προβληματισμός.

«Χανόταν» με τις περιγραφές στα παιδικά τους χρόνια όταν ο Μάνος -δέκα περίπου χρόνια μεγαλύτερός της- ήθελε να γίνει μπαλαρίνα και την οραματιζόταν σαν μια νέα «Πάβλοβα».  Για να τη βάλει στο κλίμα μάλιστα, τής μάθαινε κάποιες καίριες χορευτικές κινήσεις τις οποίες είχε απαθανατίσει σε φωτο.

Γνώριζα ότι ο Μάνος τη λάτρευε . Αισθανόταν μαζί της μεγάλη σιγουριά. «Θ’αρθω το καλοκαίρι με τη Λιλή για λίγες μέρες στη Σύρα» μου είχε πει τον περασμένο Απρίλιο.  Δεν μου έκανε λοιπόν εντύπωση όταν είπε: «Ξέρετε, όταν συνόδευα το Μάνο σε διάφορα μέρη έκλεινε πάντα διπλανά δωμάτια στα ξενοδοχεία. Ποτέ απέναντι. Ήθελε να νοιώθει ασφάλεια ότι όταν τον έπιανε δυσφορία μπορούσε να με ειδοποιήσει αμέσως» .

ΜΕΣΟΤΙΤΛΟΣ: Η επιθυμία του Μάνου

Η Λιλή είναι η τελευταία εναπομείνασα από τα τέσσερα αδέλφια. Ίσως γι’ αυτό της ζητούσαν να υποσχεθεί ότι θα εκτελέσει την τελευταία επιθυμία τους. Όπως συνέβη με τον αδελφό της τον Στέλιο που πέθανε από λευχαιμία και ήθελε να τον θάψουν στην Ερμούπολη. Τώρα είχε έλθει η σειρά του Μάνου. «Δε θέλω να μου κάνουν προτομή.. Αν μου κάνουν προτομή στη Σύρο, να πηγαίνεις κάθε βράδυ και να τη μουτζουρώνεις με μαύρο σπρέι» μου έλεγε. Και εγώ του απαντούσα περιπαιχτικά: «Εσύ στο χώμα κι εγώ στη φυλακή, δηλαδή» ! Έμαθα ότι κάποιοι στο νησί ετοιμάζουν προτομή του Μάνου παρά τη θέλησή του. Εγώ δεν μπορώ και ούτε έχω το δικαίωμα να επιβάλλω σε κανέναν τίποτα. Ο κάθε καλλιτέχνης στο ατελιέ του μπορεί να κάνει τις εργασίες που θέλει. Όλη η Σύρος μπορεί να αποφασίσει να κάνει ένα άγαλμα που δεν ήθελε ο Μάνος. Αν θέλουν, θα το κάνουν. Όμως αυτή ήταν η επιθυμία του Μάνου και με στενοχωρεί πολύ από ψηλά να με μαλώνει

ΜΕΣΟΤΙΤΛΟΣ: Κάθε τόπος έχει τα ξεχωριστά παιδιά του.

Η σκέψη της είχε μια διάχυτα συντηρητική ευγένεια.  Μια αξιοπρέπεια που με έκανε να ντρέπομαι για τις σκέψεις μου. Πριν πολλά χρόνια, όταν η δόξα του Μάνου είχε φτάσει μέχρι τα πέρατα του κόσμου και η γενέτειρά του τον είχε ανακηρύξει επίτιμο δημότη είχα πει στον Γιάννη Δεκαβάλλα (ήταν δήμαρχος τότε ): «Γιατί δεν στήνουμε ως τόπος μια προτομή του Μάνου στον κήπο των λογοτεχνών της δημοτικής μας βιβλιοθήκης; Γιατί θα πρέπει αυτές οι τιμές να αποδίδονται μετά θάνατον; Γιατί να μην αποδοθούν στο Μάνο εν ζωή;»  Η κουβέντα μας έμεινε εκεί.

Και τώρα η  φίνα – σπάνια επιθυμία του Μάνου -που τόσο πολύ βασανίζει την αδελφή του-  με έκανε να νοιώσω άσχημα για τη ματαιοδοξία και τον εγωισμό μου.

Ναι. Κάθε τόπος, κάθε χώρα έχει τα ξεχωριστά παιδιά του.  Χρειάζεται να αναδείξει τον πολιτισμό του, με μια έκρηξη έκφρασης και δημιουργίας. Να κατακτήσει την αιωνιότητα προβάλλοντας την ύψωση στο ανώτατο σημείο της δυναμικής  τού ανθρώπινου πνεύματος και την απόλυτη καλλιέργεια της δημιουργικής του ικανότητας. Γιατί η λέξη «άγαλμα» σημαίνει «εκείνο με το οποίο κάποιος αγάλλεται», δηλαδή γεμίζει με χαρά και ενθουσιασμό.  Σημαίνει μια μοναδική «στιγμή» στην Ιστορία. Έτσι σκεφτόμουν και εγώ. Με την διδαχή του κοινού νου. Πολύ περισσότερο σε αυτή τη γκρίζα εποχή που διανύουμε, αυτό που δεν έχει χαθεί είναι η ανάγκη μας να προσεγγίσουμε το πιο όμορφο και άγιο  μέρος που έχουμε μέσα μας. Είναι εκείνη η μικρή αλλά εξακριβωμένη εσωτερική φωνή που μας ψιθυρίζει  ότι, εκείνο που έχει σημασία είναι να βρούμε τον τρόπο να εξυψώσουμε τη συνείδησή μας. Να εξυψώσουμε τον εαυτό μας μέσα από φιλοσοφικά ενδιαφέροντα  και μικρές καθημερινές πράξεις αγάπης και ανιδιοτέλειας. Να εκφράσουμε εσαεί με κάποιον τρόπο την ευγνωμοσύνης μας. Ίσως να είναι και αυτό μια ιερή και μεταφυσική  ενέργεια.

ΜΕΣΟΤΙΤΛΟΣ: Η άλλη άποψη

Και ξαφνικά προβάλλει μια άλλη άποψη που ανατρέπει τα πάντα. Ξένη προς εμάς αλλά αφάνταστα υπολογίσιμη αν βάλλουμε τον εαυτό μας στη θέση του άλλου. Αν ο αγαπημένος μας ετοιμοθάνατος ζητήσει μια τελευταία επιθυμία και μας την εμπιστευτεί φεύγοντας από τον μάταιο τούτο κόσμο, βέβαιος ότι θα την εκτελέσουμε. Πόσο όλα θα ήταν διαφορετικά, αν ο καθένας από εμάς, έθετε εαυτόν στη θέση τού πλησίον!  Έκπληκτη σε τόση ταπεινοφροσύνη, σε ένα απτό παράδειγμα- εξαίρεση του κανόνα- άθελά μου προχώρησα σε συγκρίσεις χωρίς την παραμικρή διάθεση αρνητικής κριτικής παρά μόνο στο όνομα της ισχύουσας νοοτροπίας.

Ένα ξακουστό τέκνο του τόπου δεν ήθελε προτομή (κατασταλαγμένη θέση αν σκεφτούμε ότι αρνήθηκε να δοθεί το όνομά του στο 4ο δημοτικό σχολείο  του «Κουκουλά» λέγοντας «ποιος είμαι εγώ που θα σβήσω ένα Γεώργιο Κουκουλά) ακόμη και δημοσία δαπάνη.  Οι συγγενείς του ακολουθούν αυτήν την θέση ως οικογενειακή στάση ζωής.

 Από την άλλη πλευρά υπάρχει άλλο ξακουστό τέκνο (φαντάζομαι ότι ούτε ο ίδιος θα ήθελε τέτοιες κινήσεις),  όπου ενώ ήδη υπάρχει προτομή, οι συγγενείς του προτίθενται ιδίοις εξόδοις να στήσουν και άλλο άγαλμα -ανδριάντα και μάλιστα ορίζοντας το σημείο τοποθέτησης.

 Δεν είναι κακό. Κάθε άλλο. Είναι η υπερηφάνεια για την αξία του αγαπημένου μας εκλιπόντα που αναζητά πολλαπλή έκφραση τιμής. Αυτό είναι άλλωστε το σύνηθες το οποίο δεν μπορούμε να το προσπεράσουμε χωρίς να αναλογιστούμε ότι υπάρχουν και εκείνοι που ειλικρινά δεν τους ενδιαφέρει η υστεροφημία. Δεν αισθάνθηκαν ποτέ ότι όλοι τούς χρωστάνε. Γι’ αυτό και οδηγούνται σε μια θεώρηση του κόσμου με λιγότερες προκαταλήψεις και περισσότερη ανοχή.

ΜΕΣΟΤΙΤΛΟΣ: «Προσπαθούσα πάντα να μη τον κουράζω».

Η Λιλή Ελευθερίου, αξιόλογη ζωγράφος, ζει χρόνια στη Γαλλία. Σπούδασε ζωγραφική στην ΑΣΚΤ στο Παρίσι (atelier Singier), όπου ζει και εργάζεται, μόνιμα εγκατεστημένη από το 1970.

Διάχυτη η προσαρμογή της σε συνήθειες. Δεν είναι οι εμβόλιμες γαλλικές λέξεις «voilà» και  «no no no» που βάζει στη συνομιλία μας. Είναι η πειθαρχία και το τακτ της. «’Όταν ο Μάνος μου έλεγε σε περιμένω στις 6, χτυπούσα την πόρτα του 6 ακριβώς. Μου ήταν  αδιανόητο να πάω 6 παρά πέντε  ή 6 και πέντε. Σεβόμουν τις μικρές ιδιοτροπίες του, αποδεχόμουν αυτό που ήταν, και προσπαθούσα να μην τον ενοχλώ με ερωτήσεις. Τον δυσαρεστούσαν οι ερωτήσεις. Να σκεφτείτε ότι όταν πήγαινα σπίτι του καθόταν εκείνος στη μια πράσινη πολυθρόνα και εγώ αντικριστά στην άλλη. Ποτέ δε γύρισα δίπλα το μάτια μου να δω τι υπάρχει. Μόνο εκείνον κοιτούσα. Για να μη του κάνω ερωτήσεις. Να μην είμαι αδιάκριτη… Είχαμε μια μοναδική  σχέση… Κάποτε είχε κάψει το άσπρο πουκάμισό του με την κάφτρα του τσιγάρου.. «Κάνε εσύ τα μαγικά σου» μου λέει ..Και εγώ βρήκα μια πέρλα κόκκινη και τη έραψα στην τρύπα.. όλοι του έλεγαν «κ. Ελευθερίου στάζει η καρδιά σας αίμα.. ήταν στο μέρος της καρδιάς… του άρεσε πάρα πολύ… . Ήμουν δε, τόσο διακριτική ώστε μια φορά μου λέει : «Λιλάκι  Σάββατο θα πάμε στο Βόλο». «Εντάξει» του λέω. Την επομένη στις 12 το μεσημέρι – επειδή γνώριζα ότι δεν του άρεσε να ξυπνά πρωί- ήμουν έτοιμη και τον περίμενα. Πήγε 2, πήγε 3, πήγε 5, πήγε 6, οπότε κατά τις 7 το απόγευμα του τηλεφωνώ: -«Μάνο πότε θα φύγουμε;»  -«Να πάμε πού»; -«Μα στο Βόλο δεν είπες»; -«Α, όχι τώρα καλέ. Σε ένα μήνα»!  Για να μη του κάνω την ερώτηση «πότε», περίμενα άδικα… ήξερα ότι όταν τον βομβάρδιζαν με ερωτήσεις ο ένας πίσω από τον άλλον, τον κούραζε αφάνταστα».

ΜΕΣΟΤΙΤΛΟΣ: Ανάγκη σεβασμού της επιθυμίας του Μάνου

Ο τρόπος που προσπαθούσε η Λιλή Ελευθερίου να πείσει για την ανάγκη σεβασμού της επιθυμίας του αδελφού της, ο πειθαρχημένος τρόπος ζωής της έτσι όπως τον περιέγραφε με χαρακτηριστικά περιστατικά παράλληλα με την απίστευτη και τόσο ξένη στην εποχή μας  διακριτική συμπεριφορά ακόμη και στον αδελφό της,  «σφραγίστηκε» χωρίς χαραμάδα αμφιβολίας όταν αναφέρθηκε και στην άλλη επιθυμία του Μάνου. Εκείνη, που παραπέμπει στη δήλωση του ιδίου για τον Γιάννη Δεκαβάλλα: «Ο Δεκαβάλλας ονειρευότανε να μου κάνει μαυσωλείο και να με θάψει όταν πεθάνω στη Σύρο, όμως εγώ έχω δώσει εντολή να με αποτεφρώσουνε στην Βουλγαρία».

Και  συνεχίζει:  «Πριν από 10-11 χρόνια μου είχε πει ο Μάνος:- «Μου υπόσχεσαι ότι θα με κάψεις»; -«Μη βιάζεσαι», του έλεγα και γελούσε. -«Που ξέρεις αν εγώ δε φύγω πιο νωρίς από σένα. Σε μια τέτοια περίπτωση να ψάξεις να βρεις σε ποιον θα πεις να εκτελέσει την επιθυμία σου» του απαντούσα. . Δυο- τρεις μέρες πριν πεθάνει μου είπε: -«Να με ντύσεις απλά. Ένα παντελόνι και ένα άσπρο πουκάμισο .Και να με κάψεις».  Του λέω :-«Την τέφρα Μάνο τι θα την κάνω; Σηκώνει το χέρι του, εκεί που είμαστε,  και μου δείχνει ευθεία μπροστά τη θάλασσα . Θα πάρεις ευθεία από εδώ το δρόμο και θα την πας κάτω… Στο νερό…»… Αγαπούσε υπερβολικά τη Σύρο αλλά δεν μου είχε πει ποτέ  να την φέρω στη Σύρο. Έχω πολύ υπακούσει  σε αυτά που μου είπε. Λάτρευε τη θάλασσα. Να σκεφτείτε ότι κάποτε έκαναν στην Πάτρα (πήγαινε  κάποιες φορές εκεί για να γράφει) παρουσίαση ενός βιβλίου του. Έκλεισε ξενοδοχείο συγκεκριμένα για να βλέπει θάλασσα».

ΜΕΣΟΤΙΤΛΟΣ: Το καλλίτερο  μνημόσυνο

Αύριο Παρασκευή 31 Αυγούστου κλείνουν σαράντα μέρες από τότε που ο «Άμλετ της σελήνης», «Ελεύθερος κι Ωραίος»,  μας άφησε.  Η χθεσινή συναυλία – αφιέρωμα στη μνήμη του, στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού-Αθλητισμού και τη διοργάνωση του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου ήταν το μεγαλύτερο μνημόσυνο που έγινε ποτέ.

Ο αγαπημένος δικός μας Μάνος, με τα υπερβατικά λαϊκά του τραγούδια, τραγούδια μοναδικά στη λαϊκότητά τους με αυτό το ανεπανάληπτα  λόγιο υπόβαθρο, ξεσήκωσε την Ελλάδα από άκρου σε άκρη. Ξεσήκωσε και πάλι το λαϊκό αίσθημα και την αλληλεγγύη χιλιάδων ανθρώπων που τον μνημόνευσαν, τον τραγούδησαν και συνεισέφεραν στον άγιο σκοπό της συναυλίας  με χρήματα που θα διατεθούν στους πληγέντες από τις πρόσφατες πυρκαγιές. Μη ξεχνάμε ότι η φονική πυρκαγιά στο «Μάτι» ξέσπασε στις 23 Ιουλίου και μια ημέρα πριν η Ελλάδα θρηνούσε τον «μάγκα – πρίγκιπα», όπως τον χαρακτήρισαν,  ο οποίος μας χάρισε πάνω από 400 αγαπημένα τραγούδια, που μελοποιήθηκαν από τους σημαντικότερους συνθέτες της τελευταίας πεντηκονταετίας. Είναι  απερίγραπτη η αγάπη του κόσμου και των συριανών (υπενθυμίζω την εναπόθεση λουλουδιών στην πόρτα του σπιτιού του στη Λαλακιά την ημέρα κηδείας του) και η αφιλοκερδής συμμετοχή των: Γιώργου Ανδρέου, Φωτεινής Βελεσιώτου, Μανώλη Λιδάκη, Λαυρέντη Μαχαιρίτσα, Γιώργου Νταλάρα, Χρήστου Νικολόπουλου, Μίλτου Πασχαλίδη, Ηρώς Σαΐα, Ασπασίας Στρατηγού, Τάνιας Τσανακλίδου, Μαρίας Φαραντούρη και της πολυμελούς ορχήστρας υπό την καλλιτεχνική επιμέλεια του Γιώργου Νταλάρα.

ΜΕΣΟΤΙΤΛΟΣ: Ξεχωριστή φιγούρα η Λιλή Ελευθερίου

Τραγική η φιγούρα σε όλον αυτόν τον καμβά η Λιλή Ελευθερίου που «τρόμαζε» στην ιδέα μιας τέτοιας παρουσίας της, πρώτη φορά για τον Μάνο, χωρίς τον Μάνο.

Δεν ξεχνά πόσο πολύ στην ίδια και στον ξεχωριστό αδελφό της  συμπαραστάθηκαν η Άννα Νταλάρα και ο Γιώργος Νταλάρας . «Ο Γιώργος πρέπει να είναι πολύ άσχημα… Με το Μάνο ήταν πολύ στενοί φίλοι. Ήταν η οικογένειά του. Αν δεν είχα την Άννα δεν ξέρω αν θα τα έβγαζα πέρα γιατί δεν άντεχα… και εκείνη ήταν δίπλα μου.  Δεν μπορώ να το πιστέψω… ακόμη…. Στο σπίτι του πηγαίνω και δεν έχω αγγίξει τίποτα..» εξομολογήθηκε  και επανέλαβε  την αγωνία της: «Μου είχε απόλυτη εμπιστοσύνη και δεν μπορώ να τον ξεγελάσω …Θα το έχω βάρος αν τα πράγματα γίνουν αλλιώς… Δε θέλω να κάνω κανένα λάθος..  θέλω να έλθω στο αγαπημένο μας νησί αλλά δεν ξέρω πότε θα βρω το κουράγιο. Για την ώρα δεν το έχω…

 Σας ευγνωμονώ που με ακούσατε..» μου είπε λίγο πριν κλείσει το τηλέφωνο.

ΜΕΣΟΤΙΤΛΟΣ: Υποχρέωση μας, ο σεβασμός

Έτσι, με κοινώνησε  με την εκλεκτή, σπάνια, διαφορετική  γεύση της ταπεινότητας. Ο Μάνος Ελευθερίου με αυτή τη στάση αναγνώριζε την αξία του. Γι’ αυτό μπορούσε να είναι  ταπεινός. Στον τομέα του διέπρεψε κάνοντας γνωστή και τη γενέθλια γη στην οποία προσέφερε άπειρα αποθέματα αγάπης. .. Τα τραγούδια του που υπερασπιζόταν το φτωχό, τον αδικημένο, τον ανυπεράσπιστο και τα βιβλία του θα φέρουν για πάντα την σφραγίδα του. Η ζωή του όλη ήταν ένα μακρόσυρτο μάθημα στην σεμνότητα γιατί ως μεγαλόψυχος, είχε την ευλογία να είναι  σεμνός.

Πώς θα μπορούσε λοιπόν για τα …«μετά θάνατον» να ήταν διαφορετικός; Απλά, εδώ, ίσχυσε η ρήση του Οδυσσέα Ελύτη: «Το ελάχιστο θέλησα και με τιμώρησαν με το πολύ».

Ωστόσο ο τόπος μας δεν νήστεψε την ελευθερία, τον σεβασμό, την ευγένεια. Δεν κώφευσε σε επιθυμίες νεκρών, δεν περιφρόνησε αγωνίες. Δεν προσέβαλε μνήμες .

Τα τελευταία «μαλαματένια λόγια» του Μάνου ήταν η αποτέφρωση  με την τέφρα του «στο νερό» και το μη στήσιμο  προτομής του χρεώνοντας την μονάκριβή του Λιλή για την εκπλήρωση τους.

 Λόγια,  που εξέφρασε σταθερά, ρητά, κατηγορηματικά  και ανεπηρέαστα .

Λόγια πιο δυνατά και από τον ήχο των δακρύων μας γιατί είναι πολύ εκκωφαντική η σιωπή στον χώρο των νεκρών……

Arrow
Arrow
Slider