Εκδρομή στην Αρκαδία

Εκδρομή στην Αρκαδία

Κείμενο, φωτογραφίες Χρήστου Θανόπουλου

Το Σάββατο 9 Νοεμβρίου 2019, 24 μέλη και φίλοι του Συνδέσμου Συριανών πραγματοποίησαν περιηγητική απόδραση στην Αρκαδία (Τεγέα, Τρίπολη). Ο βροχερός καιρός της προηγούμενης ημέρας έδωσε την θέση του σε έναν καταγάλανο ουρανό με λευκά σύννεφα. Στην διώρυγα της Κορίνθου προστέθηκε στην παρέα μας το ζεύγος Γκόβα.

Ύστερα από σύντομη πορεία το λεωφορείο μας έφθασε στο υπέροχο χωριό της Αλέας με τα μεγάλα δένδρα και τα παλιά πέτρινα σπίτια. Στο μουσείο της Αλέας μας υποδέχθηκαν οι ευγενικές υπάλληλοι και η αρχαιολόγος–ξεναγός μας κ. Αργυροπούλου Ευαγγελία. Το Αρχαιολογικό Μουσείο Τεγέας, κόσμημα της περιοχής, είναι ένα από τα πρώτα επαρχιακά μουσεία της χώρας, ιδρυθέν το 1907 από τον Αρκά αρχαιολόγο καθηγητή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και ακαδημαϊκό Κωνσταντίνο Ρωμαίο. Ανακαινίστηκε πρόσφατα, έγινε νέα υποδειγματική μουσειολογική ανάδειξη των αντικειμένων και κατασκευή διαδραστικών πινάκων. Άνοιξε τις πύλες του πάλι το 2014 και το 2016 έλαβε εύφημο μνεία ως «Μουσείο της χρονιάς» από το European Museum Forum του Συμβουλίου της Ευρώπης!

Η ξενάγηση στις τέσσερις υποβλητικές αίθουσες, με το γαλάζιο φως στην οροφή, ήταν μία μοναδική εμπειρία. Ξετυλίγεται η ιστορία της Τεγεατικής από την Νεολιθική εποχή έως τον 4ο αιώνα μ.Χ.. Η Αρκαδία καταλαμβάνει το κεντρικό μέρος της Πελοποννήσου, περιτριγυρισμένη από βουνά (Μαίναλο, Καπνίστρα, Αρτεμίσιο, Παρθένιο, Κτενιά, Πάρνωνα). Οι περιορισμένες καλλιεργήσιμες εκτάσεις οδηγούσαν σε μετακινήσεις του πληθυσμού και στην κατάταξη των Αρκάδων, που φημίζονταν για την ανδρεία τους, σε μισθοφορικά στρατεύματα. Για τους Ρωμαίους ποιητές και τους αναγεννησιακούς καλλιτέχνες, η Αρκαδία, πατρίδα του θεού Πάνα, είναι η γη της ήσυχης απλής βουκολικής ζωής και το ιδεώδες σκηνικό των αναγεννησιακών καλλιτεχνών. Στην Αρκαδία δεν υπάρχουν σημαντικοί προϊστορικοί οικισμοί. Οι Αρκάδες της ιστορικής εποχής είχαν κοινή συλλογική συνείδηση, μιλούσαν την Αρκαδοκυπριακή διάλεκτο της ελληνικής γλώσσας, είχαν δικούς τους ήρωες (Τήλεφος, Αταλάντη) και κάποιες ιδιαίτερες θεότητες (Αλέα, Δέσποινα) και φυσικά τιμούσαν το δωδεκάθεο του Ολύμπου. Οι κυριότερες αρκαδικές πόλεις, ήταν η Τεγέα, η Μαντίνεια, Αρκαδικός Ορχομενός, Φιγάλεια, Αλίφειρα, Γόρτυνα, Λυκόσουρα, Μεγαλόπολη. Οι σημαντικότερες πόλεις–κράτη ήταν η Τεγέα (απλωνόταν σε μια περιοχή που σήμερα υπάρχουν 16 χωριά) και η Μαντίνεια. Αυτές οι δύο πόλεις πολύ συχνά βρισκόταν σε αντιπαράθεση και μοιράζονταν την ανατολική αρκαδική πεδιάδα (οροπέδιο της Τρίπολης). Η Μαντίνεια νεμόταν το βόρειο τμήμα της και η Τεγέα το νότιο. Ο Τεγεατικός κάμπος με μήκος 18 χλμ. σε υψόμετρο 650–700 μ., πλημμύριζε συχνά δυσχεραίνοντας την καλλιέργεια και κατοίκηση, αν και με καταβόθρες-υπόγειους φυσικούς αγωγούς ένα μέρος των υδάτων παροχετευόταν. Οι Αρκάδες πλην των Μαντινέων, υπήρξαν σύμμαχοι της Σπάρτης 6ος αι. π.Χ.–271 π.Χ. (μάχη Λεύκτρων), κατόπιν  σύμμαχοι των Θηβαίων, ιδρύοντας το κοινό των Αρκάδων με έδρα την Μεγαλόπολη, προσχώρησαν στην Αχαϊκή Συμπολιτεία, σύμμαχο των Μακεδόνων, η περιοχή πέρασε στην ρωμαϊκή κυριαρχία και μεγάλο μέρος της ερημώθηκε. Η Τεγέα ήταν σημαντικό κέντρο έως τον 6ο αιώνα μ.Χ., όπως δείχνουν ο ναός της Παλαιάς Επισκοπής, κτισμένος πάνω στο αρχαίο θέατρο και τα ερείπια της παλαιοχριστιανικής βασιλικής με τα ωραία ψηφιδωτά (6ος αι. μ.Χ.).

Ο αμερικανός αρχαιολόγος Karl Blegen ανέσκαψε νεολιθικό οικισμό (5900 –2000 π.Χ.) στα Αγιωργίτικα, στη λεκάνη του Παρθενίου. Η Τεγέα πρωτοαναφέρεται στον κατάλογο των πλοίων που συμμετείχαν στον Τρωϊκό πόλεμο (με εξήντα πλοία και επικεφαλής του βασιλέα Αγαπήνορα). Κατά την επιστροφή στην πατρίδα η θαλασσοταραχή οδήγησε τον Αγαπήνορα και τους Αρκάδες στην Κύπρο, όπου ίδρυσαν την Πάφο και το ιερό της Αφροδίτης στην Παλαίπαφο. Μυκηναϊκό κέντρο δεν συναντάται στην Αρκαδία. Μυκηναϊκό ανάχωμα από διπλή σειρά λίθων με χώμα ανάμεσα, μήκους 900μ., εμπόδιζε τα νερά του Παλλάντιου πεδίου να εισρρέουν στην λίμνη Τάκα (σήμερα αποξηραμένη). Μυκηναϊκά αφιερώματα εντοπίστηκαν  στην ανασκαφή του ναού της Αλέας Αθηνάς. Οι Δωριείς μετά την κάθοδο τους (1050 π.Χ.), εγκαταστάθηκαν σε Κορινθία, Αργολίδα, ορεινή Αρκαδία, Μεσσηνία, Λακωνία. Οι εννέα κοινότητες (δήμοι) της Τεγεατικής (Γαρεάτες, Καρυάτες, Μαυθρείς, Οιάτες, κ.α.) ίδρυσαν πολλά περιφερειακά ιερά (ιερό Αρτέμιδος Κνακεάτιδος, ιερό Δήμητρας και Κόρης Καρποφόρων, ιερό Αθηνάς Σώτειρας, κ.α.) και συνενώθηκαν τελικά δημιουργώντας την ισχυρή πόλη–κράτος της Τεγέας, έκτασης 385 τετρ. χλμ., με οικιστικό πυρήνα που περιελάμβανε στάδιο, ακρόπολη, τείχη (ελλειπτικός περίβολος με μακρύ άξονα μήκους 2.000μ. και βραχύ μήκους 1.400μ.), αγορά, θέατρο,  οργανωμένο πολεοδομικό σχέδιο, με κατακόρυφους και οριζόντιους δρόμους και πληθυσμό 15.000-19.000 κατοίκους. Έξω από τα τείχη υπήρχε ο περίφημος ναός της Αλέας Αθηνάς, προστάτιδας της πόλης και της υγείας, δεύτερος σε μέγεθος στην Πελοπόννησο, μετά τον ναό του Διός στην Ολυμπία. Ιδρύθηκε από τον βασιλιά Άλεο, εγγονό του Αρκάδα.

Ο πρώτος ναός (γεωμετρικός) του 8ου αι. π.Χ. ήταν ξύλινος, επιμήκης, ορθογώνιος, αψιδωτός στη μία στενή πλευρά, με δίρριχτη στέγη. Ακολούθησε η κατασκευή αρχαϊκού ναού, πιθανόν περίπτερου (6×18 κίονες), διαστάσεων 10 x 38 μ., από πωρόλιθο, ασβεστόλιθο, μάρμαρο, πλίνθο, ξύλο. Δύο σειρές ξύλινων κιόνων στόλιζαν εσωτερικά τον σηκό. Με την πάροδο του χρόνου ο ναός της Αλέας, μετονομάστηκε σε ναό της Αλέας Αθηνάς. Είχε το προνόμιο της ασυλίας και προς τιμήν της θεάς διοργάνωναν αθλητικούς αγώνες, τα Αλέαια. Ο ναός κάηκε (395/4 π.Χ.) και οικοδομήθηκε νέος, λαμπρότερος, ολομάρμαρος (345–335 π.Χ.), με σχέδια του  φημισμένου Πάριου αρχιτέκτονα–γλύπτη του 4ου αι. π.Χ. Σκόπα, διαστάσεων 19 x 47,5 μ., περίπτερος δωρικός (6 x 14 κίονες). Ο Σκόπας εκτός των άλλων, είχε συμμετάσχει και στην κατασκευή του γλυπτού διακόσμου του περίφημου Μαυσωλείου της Αλικαρνασσού. Στο ανατολικό αέτωμα παριστάνεται το κυνήγι του Καλυδωνίου κάπρου, τον οποίον πρώτη τραυμάτισε η Τεγεάτισσα ηρωίδα–κυνηγός Αταλάντη και στην οποία κατέληξε ως έπαθλο το δέρμα, τα δόντια του κάπρου και κοσμούσαν το εσωτερικό του ιερού, όπου υπήρχαν ιωνικοί ημικίονες με κορινθιακά κιονόκρανα. Στο δυτικό αέτωμα παριστάνεται η μονομαχία του τοπικού ήρωα Τηλέφου με τον Αχιλλέα. Η κεφαλή του Τηλέφου έχει κλαπεί και αγνοείται η τύχη της. Ο Τήλεφος ήταν παιδί του Ηρακλή και της Αύγης (ιέρειας του ναού, κόρης του βασιλιά Άλεου), κατέληξε στην Μυσία της Μ. Ασίας, έγινε βασιλιάς της και οι Περγαμηνοί βασιλείς (Ατταλίδες) τον θεωρούσαν πρόγονο τους. Η ζωή του απεικονίζεται στην εσωτερική ζωφόρο του βωμού του Διός (σήμερα βρίσκεται στο Μουσείο Περγάμου, στο Βερολίνο). Στο εσωτερικό του ναού ευρίσκονταν επίσης, οι πέδες (δεσμά) που είχαν φέρει οι Σπαρτιάτες για να σκλαβώσουν τους Τεγεάτες, αλλά υποδουλώθηκαν οι ίδιοι αφού έχασαν τη μάχη (790 π.Χ.). Ενεργό ρόλο έπαιξαν οι γενναίες Τεγεάτισσες, με επικεφαλής την Χοίρα που έλαβε το προσωνύμιο Μάρπησσα (αυτή που αιχμαλωτίζει), διότι συνέλαβε τον Σπαρτιάτη βασιλιά Χάριλο. Λίγο μετά (6ος αι. π.Χ.) η ολιγαρχική Τεγέα συμμάχησε με την Σπάρτη. Το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αλέας Αθηνάς, τα αγάλματα Ασκληπιού και Υγείας,  μαζί με το πορτραίτο της Αύγης, στόλιζαν το εσωτερικό του ναού. Αυτά τα πανάρχαια ιερά κειμήλια άρπαξε ο Οκταβιανός Αύγουστος (31 π.Χ.), μετά την ναυμαχία του Ακτίου. Ο μεγαλοπρεπής βωμός διαστάσεων 23×11μ., μη ορατός σήμερα, ιδρύθηκε από τον Αργείο θεραπευτή-μάντη Μελάμποδα, γενάρχη του μαντικού γένους και απεικόνιζε την αρκαδική εκδοχή γέννησης του Δία από την Ρέα στην Αρκαδία, παρουσία των αρκαδικών νυμφών και μουσών. Τις τελευταίες και πιο ολοκληρωμένες ανασκαφές έχει διεξάγει στην περιοχή το Νορβηγικό Ινστιτούτο Αθηνών (1990–1994).

Στο μουσείο θαυμάσαμε αφιερώματα των μικρών ιερών, κεραμικά, γλυπτά, το μαρμάρινο σήκωμα μέτρησης στερεών – υγρών (σιτηρών, λαδιού, κ.α.) από την αγορά, επιτύμβια μνημεία, λάρνακες, τις ιδιόρρυθμες αρκαδικές ερμές (οδοδείκτες), αρχαία νομίσματα, κεφαλές θεοτήτων, δύο θρόνους επισήμων από το θέατρο, κ.λ.π. Η έκθεση του Μουσείου κορυφώνεται στην αίθουσα 4 με τα ευρήματα από το ιερό της Αλέας Αθηνάς και τις υπέροχες ημίγυμνες γυναικείες μορφές (ίσως Νίκες) του Σκόπα που στόλιζαν τα ακρωτήρια των αετωμάτων.

Μετά το μουσείο η ομάδα κατευθύνθηκε στο ιερό της Αλέας Αθηνάς, σε απόσταση 150μ. από το μουσείο. Εντύπωση προκάλεσαν οι τεράστιοι πεσμένοι μαρμάρινοι σπόνδυλοι των δωρικών κιόνων. Κατόπιν κατευθυνθήκαμε με το λεωφορείο στο Αρχαιολογικό πάρκο της Παλαιάς Επισκοπής. Η βυζαντινή Τεγέα ονομαζόταν Νύκλι και ο Επίσκοπος Τεγέας Ωφέλιμος συμμετείχε στην Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας (451 μ.Χ.). Η πόλη εγκαταλείπεται τέλη 13ου-αρχές 14ου αιώνα. Πάνω στο αρχαίο θέατρο κτίστηκε ο βυζαντινός ναός της Παλαιάς Επισκοπής (11ος -12ος αι.) και ανακαινίστηκε με σχέδια του Τσίλλερ (1888), από τον δραστήριο Τεγεατικό Σύνδεσμο. Δίπλα έχει κτιστεί τουριστικό περίπτερο–καφετέρια, σε ένα καταπράσινο περιβάλλον και λαμβάνει χώρα τον Δεκαπενταύγουστο η ετήσια εμποροπανήγυρη, η οποία διαρκεί μία εβδομάδα. Είχαμε την μεγάλη ευκαιρία να εισέλθουμε στο εσωτερικό του Ι.Ν. της Παλαιάς Επισκοπής, να προσκυνήσουμε και να θαυμάσουμε τις ωραίες αγιογραφίες.

Κατόπιν επιβιβαστήκαμε στο λεωφορείο, με κατεύθυνση την Τρίπολη, πρωτεύουσα του Νομού Αρκαδίας. Ιδρύθηκε τον 14ο αιώνα. Ήταν σημαντικό στρατιωτικό και διοικητικό κέντρο επί Τουρκοκρατίας, η περίφημη Τριπολιτσά. Με την άλωση της Τριπολιτσάς (23 Σεπτεμβρίου 1821), της οποίας πρωτεργάτης ήταν ο Γέρος του Μοριά αρχιστράτηγος Κολοκοτρώνης, εδραιώθηκε η ελληνική επανάσταση. Γευτήκαμε πεντανόστιμα μαγειρευτά δίπλα στο τζάκι, στο εστιατόριο Πιτερός– Κληματαριά (1933), με τον ζωγραφισμένο διάδρομο και την τεράστια κληματαριά στην αυλή.  Υπό την καθοδήγηση της ντόπιας φίλης κ. Γκανά Ελένης περιηγηθήκαμε στο κατά κύριο λόγο πεζοδρομημένο κέντρο της μοντέρνας πόλης, στην πλατεία Άρεως με τον έφιππο Κολοκοτρώνη και το δικαστικό μέγαρο, (με τα αγάλματα των Γεωργίου Τερτσέτη–Αναστασίου Πολυζωΐδη, δικαστικών που αρνήθηκαν να υπογράψουν την καταδίκη των Πλαπούτα–Κολοκοτρώνη, στη πολύκροτη δίκη  του 1834). Η περιήγηση συνεχίστηκε στον ναό του νεομάρτυρα πολιούχου Παύλου και στον μητροπολιτικό ναό του Αγ. Βασιλείου (με τις προτομές των μεγάλων ιεραρχών, όπως του Μαντινείας και Κυνουρίας Γερμανού – Μεταξά). Στο Μαλλιαροπούλειο θέατρο, που ετοιμαζόταν για παιδική παράσταση, ξεναγηθήκαμε στην κεντρική αίθουσα του. Με τις καλύτερες εντυπώσεις η ομάδα μας επέστρεψε στην Αθήνα.

Όσοι δεν ήρθαν έχασαν μοναδικές εμπειρίες.

Βιβλιογραφία              

Καλογεροπούλου Ζέτα, Καμάρα Αφροδίτη, Λέκκα Ευρυδίκη, Ντόουσον Μαρία Δήμητρα, Παλαιοθόδωρος Δημήτρης, Σίδερης Θάνος, Αρχαιολογικός Άτλας EXPLORER – Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, Αθήνα 2005

Καραπαναγιώτου Άννα Βασιλική, Αρχαιολογικό Μουσείο Τεγέας Οδηγός, Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού, Εφορεία Αρχαιοτήτων Αρκαδίας, Αθήνα 2017

–        Christopher Mee, Antony Spawforth, Αρχαιολογικός Οδηγός της Πελοποννήσου, εκδόσεις LEADERCOM, Αθήνα 2001

previous arrow
next arrow
Slider