Θρησκευτική Ιστορία της Σύρου

Θρησκευτική Ιστορία της Σύρου   

Κείμενο, φωτογραφίες Χρήστου Θανόπουλου

Την Τετάρτη 23 Οκτωβρίου 2019, ο Γενικός Γραμματέας του Συνδέσμου Συριανών, κ. Στέφανος Προβελέγγιος, έδωσε διάλεξη στη Στέγη, με θέμα: «Θρησκευτική Ιστορία της Σύρου». Παρόντες στην διάλεξη ήταν ο καθολικός Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Σεβασμιώτατος π. Σεβαστιανός Ροσσολάτος, ο ακαδημαϊκός κ. Παναγιώτης Βοκοτόπουλος, ο πρόεδρος της Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών κ. Στέλιος Κορρές, η βουλευτής της Ν.Δ. κ. Κατερίνα Μονογιού και πλήθος ακροατών. Τον κ. Προβελέγγιο προλόγισε ο πρόεδρος του Συνδέσμου Συριανών κ. Δημήτρης Βαφίας.

Μέχρι τον 4ο αι. μ.Χ. κυριαρχεί η ειδωλολατρία στη Σύρο και γενικότερα στις Κυκλάδες. Από αυτήν την εποχή προέρχονται τα νομίσματα της Σύρου με απεικονίσεις Καβείρων, Ίσιδος, Αφροδίτης και τα ερείπια του αρχαίου θεάτρου στην Ερμούπολη (4ος αι. π.Χ.). Η Βυζαντινή εποχή (324–1207) ξεκινά με την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης από τον Μέγα Κωνσταντίνο (324). Ακολούθησε η Φραγκοκρατία (1207–1566), η Οθωμανική περίοδος (1566–1821) και η εποχή του Νέου Ελληνικού Κράτους (1821 – σήμερα).

Στη Σύνοδο της Σαρδικής (Σόφια της Βουλγαρίας) το 343 μ.Χ. έλαβε μέρος ο επίσκοπος Ειρηναίος, ο οποίος αναφέρεται ως Irenaeus ab Achaia secoro (αντιστοιχεί άραγε στη Σύρο;). Στις «Μεταμορφώσεις» του Οβιδίου, η Σύρος αναφέρεται ως Σκύρος, σε άμεση γειτονία όμως με την  Σέριφο και Κίμωλο. Στην Δ΄Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνος (451 μ.Χ.) συμμετέχει ο επίσκοπος Δήλου Σαββίνος (Sabino deli insulae). Με την καταστροφή της Δήλου από πειρατές (τέλη 5ου αι. μ.Χ.) η Σύρος γίνεται έδρα επισκόπου. Επί αυτοκράτορα Λέοντος Στ΄ Σοφού (866–912) η επισκοπή Σύρου κατατάσσεται 10η στην ιεραρχία και υπάγεται στην Μητρόπολη Αθηνών.

Επί Φραγκοκρατίας οι Κυκλάδες περιήλθαν στους Ενετούς. Ιδρύθηκε το Δουκάτο του Αιγαίου, με επικεφαλής τον Μάρκο Σανούδο και έδρα την Νάξο. Οι κάτοικοι κουρασμένοι από τις πειρατικές επιδρομές και τη βαριά φορολόγηση των Βυζαντινών δεν προέβαλλαν αντίσταση και έτσι η κατάληψη των Κυκλάδων ήταν ομαλή. Μόνο οι Γενουάτες στη Νάξο προέβαλλαν αντίσταση κατά των Ενετών.

Πρώτος δυνάστης της Σύρου, 80 χρόνια μετά την κατάληψη της ήταν ο Γουλιέλμος Σανούδος, πρωτότοκος γιός του Μάρκου Σανούδου Β΄. Οι Ενετοί επιχείρησαν να επιβάλλουν στο νησί φεουδαρχικό διοικητικό και οικονομικό σύστημα, βάσει του φράγκικου δικαίου, στην πραγματικότητα ελληνορωμαϊκού, όπως τροποποιήθηκε από το σταυροφορικό κράτος της Ιερουσαλήμ.

Έγινε βίαιη μεταστροφή του πληθυσμού στον καθολικισμό ή ομαλή–σταδιακή; Οι Ενετοί έποικοι είναι αξιωματούχοι και απλοί αγρότες (χωρίς τίτλους). Ο πληθυσμός της Σύρου είναι στην πλειονότητά τους αγράμματοι και γεωργοί.

Οι γάμοι ορθόδοξων δουλοπαροίκων με καθολικούς Ενετούς, κατέληγε στη δημιουργία καθολικών οικογενειών, οι πρώην δουλοπάροικοι απελευθερώνονταν, αποκτούσαν γη, φορολογικά προνόμια.  Η διάλυση των φραγκικών κρατιδίων από Βυζαντινούς και Οθωμανούς, οδήγησε πολλούς Φράγκους στη Σύρο, όπως υποδηλώνουν τα φράγκικα οικογενειακά επίθετα: Δουράτσος (από το Δυρράχιο), Δαπόλα (από την αντίστοιχη πόλη της Ιταλίας), Ραουζαίος (από τη Ραγούζα, σημερινό Ντουμπρόβνικ). Η Σύρα της βυζαντινής εποχής επί Φραγκοκρατίας έγινε Σούδα (στενό λιμάνι, όπως το ομώνυμο λιμάνι της Κρήτης) ή επειδή το ελληνικό «ρ» οι Ενετοί το αντικατέστησαν με το λατινικό “d” (SURA  SUDA), εξ’ ου και η Επισκοπή Σούδας (Dioecesis Sudensis). Στο πρώτο κατάλογο καθολικών επισκόπων που συντάσσει ο Νικόλαος Μαραγκός (1700), γίνεται αναφορά στον μυστηριώδη Επίσκοπο Ψίλο, ο οποίος υποτίθεται ήταν ο τελευταίος βυζαντινός επίσκοπος και η μεταστροφή του στον καθολικισμό παρέσυρε και όλον τον συριανό πληθυσμό να πράξει το ίδιο! Αναλυτικό κατάλογο των Λατίνων επισκόπων, βασισμένος πάνω σε αρχειακό υλικό, παρουσίασαν πρόσφατα (2001) οι Μιχαήλ και Νικόλαος Ρούσσος. Πρώτος καθολικός επίσκοπος αναφέρεται ο Πέτρος Ντε Βάϊλερ Μπέτναχ (1275–1293). Ο επίσκοπος Σύρου Αντώνιος Ντε Μιμάρ (1420–1440) μετέβη στην Κωνσταντινούπολη, συμμετείχε στη Σύνοδο της Βασιλείας (1431), όπου παρευρέθησαν μόνο τέσσερις επίσκοποι και πολλοί ηγούμενοι μονών και ιερείς. Η σύνοδος αυτή ήταν προπαρασκευαστική της Ενωτικής Συνόδου Φεράρας–Φλωρεντίας (1438–39), που προσπάθησε ανεπιτυχώς την ένωση Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας. Με τις διομολογήσεις (1536) μεταξύ του βασιλιά της Γαλλίας Φραγκίσκου Α΄ και του Οθωμανού σουλτάνου Σουλεϊμάν Μεγαλοπρεπούς, οι καθολικοί της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μπαίνουν υπό την προστασία της Γαλλίας και τους αποδίδονται προνόμια, όπως να ανοικοδομούν και να επισκευάζουν ναούς, να κτυπάνε τις καμπάνες, να κάνουν λιτανείες, ενώ υπάρχει ειδικό κονδύλι για αγορά πυρίτιδας και εκτέλεση κανονιοβολισμών στις εορτές. Το Δουκάτο του Αιγαίου διαλύθηκε το 1537. Με τον αχτιναμέ του σουλτάνου Μουράτ Β΄(1580), που είχε σύζυγο την Παριανή Κατερίνα Βενιέρη, αποδίδονται προνόμια σε καθολικούς και ορθοδόξους (για κωδωνοκρουσίες, επισκευή–ανέγερση ναών).

Η καθολική κοινότητα της Σύρου περιλαμβάνει 2.000–2.500 άτομα, ενώ η ορθόδοξη κοινότητα 150–200 άτομα. Η τελευταία χρησιμοποιεί στο Κάστρο (Άνω Σύρο) τον Ι.Ν. Αγ. Νικολάου και τον Ι.Ν. Αγ. Τριάδος. Ιερέας του Ι.Ν. Αγ. Νικολάου είναι ο φανατικός Νικόλαος Κουντούρης. Οι ιερείς του Ι.Ν. Αγ. Τριάδος προέρχονται από την οικογένεια των Κομνηνών και είναι στην πραγματικότητα Ουνίτες. Λειτουργούσαν επίσης στον καθολικό Ι.Ν. Αγ. Γεωργίου. Οι ορθόδοξοι ιερείς λόγω ανυπαρξίας ορθοδόξου επισκόπου, ήταν υπό την κηδεμονία του καθολικού επισκόπου. Με τη Σύνοδο του Τρέντο ή Τριδέντου (1545–1563) καταδικάστηκαν οι «προτεσταντικές αιρέσεις», εκδόθηκαν 17 δογματικά διατάγματα της καθολικής εκκλησίας, απαγορεύτηκαν οι γάμοι καθολικών με άλλα δόγματα, με ποινή σε περίπτωση παράβασης την δήμευση της περιουσίας. Η αποκορύφωση του καθολικισμού πραγματοποιήθηκε τον 17ο και 18ο αιώνα. Ιδρύθηκε η μονή των Καπουτσίνων (1633) και ακολούθησε αργότερα η ίδρυση τη μονής των Ιησουϊτών (1744). Οι τελευταίοι έπαιξαν μεγάλο ρόλο στην εκπαίδευση. Μεταξύ Καπουτσίνων και Ιησουϊτών υπήρξε αντιπαλότητα. Υπήρχαν τριβές ανάμεσα στην καθολική και ορθόδοξη κοινότητα, οι οποίες εντάθηκαν τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας (1780–1817). Τότε ο Ι.Ν. Αγ. Τριάδος περιήλθε σε καθολικούς κληρονόμους, ακολούθησαν δικαστικές ενέργειες, πέρασε στους ορθόδοξους, οι Καπουτσίνοι τον έκαναν πάλι καθολικό και ο αρχιμανδρίτης Νεόφυτος Φρέρης με ενέργειες στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, πέτυχε την έκδοση σουλτανικού φιρμανίου, που απέδιδε τελικά τον ναό στους ορθοδόξους.

Ο Ι.Ν. Αγ. Γεωργίου που ήταν αρχικά βυζαντινός, προϋπήρχε του 1200. Ανακαινίσθηκε επί επισκόπου Σαντορίνης Μαρινέλι. Ο σύγχρονος ναός είναι ο πέμπτος κατά σειρά. Με τον αχτιναμέ του Μουράτ Β΄,  περιήλθε στα χέρια των ορθοδόξων και επί επισκόπου Ιωάννη Ανδρέα Κάργα (1607–1617), ύστερα από επίπονες προσπάθειες επανήλθε στα χέρια των καθολικών. Έγινε κίνηση για τοποθέτηση ορθοδόξου επισκόπου στη Σύρο, όμως με την επέμβαση του Γάλλου πρέσβη ματαιώθηκε. Γι’ αυτό και η Σύρος ονομαζόταν «Νησί του Πάπα». Ο Καπουδάν Πασάς (Τούρκος ναύαρχος) Αλή Τσελεπή, επέστρεφε με τον στόλο του κάθε Οκτώβριο στην Κωνσταντινούπολη, περνώντας από τα νησιά, από όπου μάζευε τους φόρους. Τον Οκτώβριο του 1617 απαγχόνισε τον επίσκοπο Ιωάννη–Ανδρέα Κάργα μαζί με τον γραμματέα-ιερέα Μιχέλη Γουτζίνο, πήρε 200-300 ομήρους,  έκαυσε την Άνω Σύρο, ενώ οι κάτοικοι είχαν καταφύγει στην Απάνω Μεριά. Το κατηγορητήριο είναι άγνωστο. Ίσως ο επίσκοπος κατηγορήθηκε ότι εκχριστιάνιζε μουσουλμάνους ή είχε συνεργαστεί με δυτικές δυνάμεις. Ο επίσκοπος Τήνου-Μυκόνου Νικόλαος Ρήγος (1619-1649) συνελήφθη, στάλθηκε για τέσσερα χρόνια στις γαλέρες και πληρώθηκαν λύτρα για την απελευθέρωση του.

Αργότερα με τους Τουρκοβενετικούς πολέμους (1644–1699) μειώθηκε η δύναμη των Τούρκων στο Αιγαίο και χάρη στην υποστήριξη Ενετών και Γάλλων, η Σύρος αναπτύσσεται οικονομικά, αυτοδιοικητικά και πληθυσμιακά.

Ο πρώτος επίσκοπος της Οθωμανικής Περιόδου, Βενέδικτος Στέψιος (1583–1591), ίσως κατά λάθος αργότερα αποδόθηκε ως Ψίλος. Ο επίσκοπος Ιωσήφ Γκουάρκης της οικογενείας Παλαβιτσίνι–Μοροζίνι ήταν πολύ αυταρχικός, ήρθε σε ρήξη με τους Καπουτσίνους, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Σύρο, συνελήφθη από πειρατές και παρέμεινε αιχμάλωτος για τέσσερα χρόνια. Τέσσερα χρόνια μετά την εγκατάστασή τους στη Σύρο (1744), οι Ιησουΐτες μοναχοί συγκρούστηκαν με τους Καπουτσίνους και ο επίσκοπος Δαρείος Δελόγκης (1735–1748) αναγκάστηκε να καταφύγει στην Τήνο. Ο επίσκοπος Ρόζα, αφού εγκατέλειψε αναγκαστικά την Άνδρο, με την προστασία του γαλλικού στόλου έγινε νέος επίσκοπος Σύρου.

Η καθολική κοινότητα αρνήθηκε να λάβει μέρος στην επανάσταση του 1821. Ο Πάπας κράτησε ουδέτερη στάση από φόβο μάλλον για την τύχη των καθολικών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η Σύρα ήταν υπό γαλλική προστασία, με δική της διοίκηση (επίτροπο και δημογεροντία). Οι Τούρκοι θεωρούσαν την Σύρο ουδέτερο κεντρικό λιμάνι του Αιγαίου. Κατά τον Κωστή Μπαστιά, οι Ιησουΐτες μοναχοί συμβούλευσαν τους Συριανούς να δεχτούν τους πρόσφυγες από την Χίο, οι οποίοι στην πλειονότητά τους ήταν έμποροι και καπετάνιοι. Αντίθετα, στην Τήνο (Πύργος) δεν τους είχαν δεχτεί με καλές διαθέσεις («είστε ζαμπαράδες (γυναικάδες) και θα τρώτε τα σύκα μας»). Επί Νέου Ελληνικού Κράτους, πρώτος καθολικός επίσκοπος Σύρου ήταν ο Αλοΐσιος Μαρία Μπλάντσις (1825–1851). Τελευταίοι καθολικοί επίσκοποι είναι οι: Αντώνιος–Γρηγόριος Βουτσίνος (1937–1947), ο Γεώργιος Ξενόπουλος (1947–1974), ο Φραγκίσκος Παπαμανώλης (1974–2014) και ο Πέτρος Στεφάνου (2014–σήμερα).

Ο Σωφρόνιος Καμπανάκης (1823) τοποθετήθηκε Αρχιερατικός Επίτροπος, όπως αναφέρει η κτητορική επιγραφή στον Ι.Ν. Μεταμορφώσεως. Ο Άνθιμος Κομνηνός (1833–1842), είναι ο πρώτος ορθόδοξος επίσκοπος. Ο Αλέξανδρος Λυκούργος (1866–1875), καθηγητής Θεολογίας, συμμετείχε στην διευθέτηση του βουλγαρικού σχίσματος. Επ´ευκαιρία των θυρανοιξίων ελληνικού ορθόδοξου ναού στο Λίβερπουλ, έκανε θεολογικό διάλογο με Αγγλικανούς, για τις διαφορές και τον τρόπο ενώσεως των Εκκλησιών. Ο Αθανάσιος Λεβεντόπουλος (1907–1929), ανέπτυξε μεγάλη φιλανθρωπική δράση, έκανε την κηδεία ενός φτωχού ανθρώπου, μαζί με όλους τους ιερείς του νησιού, στην οικογένεια του οποίου είχαν αρνηθεί την ταφή, λόγω ελλείψεως χρημάτων. Ο Φιλάρετος Ιωαννίδης (1930–1960), έκτισε τον Ι.Ν. Αγ. Δημητρίου και την Ι. Μονή Αγ. Βαρβάρας, κοντά στο Κίνι. Ανέπτυξε μεγάλη φιλανθρωπική και ιεραποστολική δράση στην διάρκεια του πολέμου και της κατοχής. Τα Χριστούγεννα του 1942 εκδιώχθηκε από την Σύρο από τον Ιταλό στρατιωτικό διοικητή Κυκλάδων Τζιοβάνι Ντούκα και κατέφυγε στην Αθήνα. Συνεργάστηκε με τον καθολικό επίσκοπο Αντώνιο–Γρηγόριο Βουτσίνο για την αντιμετώπιση του λιμού στη Σύρο. Ο τελευταίος αντιστάθηκε στην ιταλοποίηση της Σύρου, διατηρούσε ασύρματο στο επισκοπικό μέγαρο και μετέδιδε στους συμμάχους τις κινήσεις των εχθρικών πλοίων. Συνελήφθη και εγκλείστηκε αρχικά στα κρατητήρια της οδού Μέρλιν και κατόπιν στα κελιά βαρυποινιτών των φυλακών Αβέρωφ στην Αθήνα, όπου τον κακομεταχειρίστηκαν και του έθραυσαν την οδοντοστοιχία. Ο Φιλάρετος Ιωαννίδης διαμαρτυρήθηκε στην Ιερά Σύνοδο για τον εγκλεισμό του καθολικού επισκόπου στις φυλακές. Ο Αντώνιος-Γρηγόριος Βουτσίνος επέστρεψε τιμητικά με πολεμικό σκάφος στην Σύρο (1944), υποστήριξε την πολιτική ενότητα και επεδίωξε την επισιτιστική ανακούφιση των Συριανών μέσω του Ερυθρού Σταυρού. Οι τελευταίοι ορθόδοξοι επίσκοποι είναι οι: Δωρόθεος Στέκας (1965-2001) και ο Δωρόθεος Β΄ Πολυκανδριώτης (2002-σήμερα). Ο Δωρόθεος Στέκας ως ηγούμενος της Ιεράς Μονής Τουρλιανής στην Μύκονο, περιέθαλψε στην διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου  Έλληνες και Άγγλους, των οποίων διευκόλυνε  την φυγάδευση στην Μέση Ανατολή. Για την αντιστασιακή του δράση παρασημοφορήθηκε τόσο από την Εκκλησία, όσο και από την Πολιτεία. Ίδρυσε στην Σύρο μαθητικό οικοτροφείο, εκκλησιαστικό γηροκομείο, εκκλησιαστικό μουσείο και φοιτητική εστία στην Αθήνα.

Μετά την ολοκλήρωση της διάλεξης, ακολούθησαν ερωτήσεις και έγινε συζήτηση. Οι επίσημοι καλεσμένοι και πολλοί ακροατές συνεχάρησαν τον ομιλητή για την εξαίρετη και αμερόληπτη ιστορική αναδρομή. Δημιουργήθηκαν πολλά πηγαδάκια και όλοι απόλαυσαν τα άφθονα και υπέροχα κεράσματα που είχαν ετοιμάσει με μεράκι και αγάπη οι κυρίες του Διοικητικού Συμβουλίου.

Συγχαρητήρια σε όλους.

Βιβλιογραφία              

– Ρούσσος Μιχαήλ, Ρούσσος Νικόλαος, Επίσκοποι Σύρου (1275–2000), εκδόσεις καθολικής Επισκοπής Σύρου, 2001

– Ρούσσος – Μηλιδώνας Μάρκος, SACRA SYRA, Θρησκευτική Ιστορία της Σύρου, Εκδόσεις Κίνησης Καθολικών Επιστημόνων και Διανοουμένων Ελλάδας (ΚΙ.Κ.Ε.Δ.Ε.), Β΄ Έκδοση 2000

Κάρτας Αναστάσιος, Σύρος, Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική, Εκδοτικός οίκος Μέλισσα, Αθήνα 1982

https://www.imsyrou.gr>index.php.>prokatoxoi

previous arrow
next arrow
Slider