Πικάσο και Αρχαία Ελλάδα

Πικάσο και η Αρχαία Ελλάδα 

Κείμενο, φωτογραφίες Χρήστου Θανόπουλου

Στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης (ΜΚΤ), Νεοφύτου Δούκα 4, στο Κολωνάκι,  διοργανώθηκε η έκθεση «Πικάσο και Αρχαιότητα. Γραμμή και Πηλός, Θεϊκοί Διάλογοι», από 20 Ιουνίου έως 20 Οκτωβρίου 2019 και είχε 25.000 επισκέπτες. Το καλοκαίρι του 2004 είχε φιλοξενηθεί η έκθεση «Πικάσο και Ελλάδα» στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης–Ίδρυμα Ελίζας και Βασίλη Γουλανδρή στη Χώρα Άνδρου (116 αντιπροσωπευτικά έργα του καλλιτέχνη, συνδιαλέγονταν με 10 αρχαία αντικείμενα). Η κ. Σάντρα Μαρινοπούλου ανέλαβε πρόεδρος του ΜΚΤ πριν δώδεκα χρόνια, με το όραμα να αναδείξει την αρχαία ελληνική τέχνη ως πηγή έμπνευσης μοντέρνων και σύγχρονων δημιουργών. Έτσι καθιερώθηκαν μία σειρά εκθέσεων, οι «Θεϊκοί Διάλογοι» των Louise Bourgeois, Jannis Kounelis, κα. Όταν μοιράστηκε την ιδέα διαλόγου των κεραμεικών και σχεδίων του Πικάσο με την αρχαιότητα, με τους Bernard και Almine Ruiz-Picasso, εκείνοι δέχτηκαν με ενθουσιασμό.

Η επιμέλεια της έκθεσης του 2019 ήταν του κ. Ν. Σταμπολίδη (διευθυντή του ΜΚΤ) και του Oliver Berggren (ιστορικού τέχνης). Παρουσιάστηκαν 68 σπάνια κεραμικά και σχέδια Πικάσο (έργα της περιόδου 1920–1960, περιστέρια, κουκουβάγιες, αίγες, ταύροι, θαλάσσια όντα, ανθρώπινες μορφές, κένταυροι και μινώταυροι, εμπνευσμένα από αρχαίες ελληνικές τραγωδίες, κωμωδίες, την ελληνική μυθολογία), να συνομιλούν με 67 αρχαία αντικείμενα. Οι δημιουργίες του Πικάσο προέρχονται από ιδρύματα, μουσεία, συλλογές εξωτερικού, ιδιωτικές συλλογές (Fundación Almine y Bernard Ruiz – Picasso para el Arte, Musée National Picasso – Paris, Musée Picasso Antibes, Museo Picasso Malaga), στο πλαίσιο του προγράμματος “Picasso Mediterraneé”. Τα αρχαία αντικείμενα, γλυπτά, κεραμικά, χάλκινα (3200 π.Χ. – 3ος αι. μ.Χ.) προέρχονται από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο,  Μουσείο Αρχαίας Αγοράς, Αρχαιολογικό Μουσείο Ερέτριας, Δήλου, Ηρακλείου, Κυπριακό Μουσείο, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Νομισματική Συλλογή Alpha Bank.

Ο Πικάσο (1881–1973), ένας πολυεπίπεδος καλλιτέχνης, ζωγράφος, χαράκτης, γλύπτης και κεραμίστας, υπήρξε ο αρχιμάστορας του πρώτου μισού του 20ου αιώνα, που επινόησε και διαμόρφωσε τον κυβισμό, μαζί με τον Μπρακ στο Παρίσι. Αν και δεν είχε έρθει ποτέ στην Ελλάδα, μεγάλο μέρος των έργων του είναι εμπνευσμένο από την κρητομυκηναϊκή, αρχαϊκή και κλασική τέχνη της. Τον απασχόλησε η αρμονία στο σχέδιο και την εικόνα, ζητούμενο και των αρχαίων Ελλήνων καλλιτεχνών, όμως αυτό που τον γοήτευε περισσότερο ήταν οι αρχαιοελληνικοί μύθοι, των οποίων μετέφερε πάμπολλες εκδοχές σε σχέδια και έργα του. Αφορούν θέματα που διασκεδάζουν το τετριμμένο ή που δηλώνουν τις συγκρουόμενες παρορμήσεις του ανθρώπου. Ο Μινώταυρος, οι Κένταυροι, οι Μούσες, ο Πάνας, οι Σάτυροι, οι Μαινάδες, ο Διόνυσος, η Αφροδίτη, λειτούργησαν ως αρχέτυπα που τον οδήγησαν να δημιουργήσει μοναδικά πρωτότυπα έργα. Επιπλέον, δεν είναι τυχαίο ότι αυτοί οι μύθοι τον επηρέασαν και προσωπικά, ταυτίστηκε μαζί τους, σε ένα σχεδόν μεταφυσικό επίπεδο. Επίσης, επηρεάστηκε και από άλλους πολιτισμούς της λεκάνης της Μεσογείου. Νέος αντέγραφε γύψινα εκμαγεία αρχαίων γλυπτών. Άλλα αντίκρισε σε μουσεία (Βρετανικό, Λούβρο, Βατικανό), σε αρχαιολογικούς χώρους (τοιχογραφίες Πομπηίας, Herculaneum), σε βιβλία και σε συναναστροφές με τους Κριστιάν Ζερβός και Jean Cocteau.

Η έκθεση αρθρωνόταν στις εξής ενότητες: Η γραμμή της ομορφιάς – Οι τρεις Χάριτες. Γραμμή και φως στο χώρο. Λυσιστράτη. Αρκαδία. Ο Κένταυρος, ο Ταύρος, ο Μινώταυρος, ο Διόνυσος.

Η γραμμή της ομορφιάς – Οι τρεις Χάριτες

Τη δεκαετία του ’20, ταξίδευε στη νότια Γαλλία με την σύζυγο του χορεύτρια Όλγα Κοκλόβα (την παντρεύτηκε το 1918) και δημιούργησε μια σειρά σχεδίων με λουόμενους, θεούς, νύμφες και άλλα μυθικά πλάσματα, στατικά, ανάλαφρα, εξιδανικευμένα, επηρεασμένος από την αττική αγγειογραφία, με τα γραμμικά περιγράμματα.

Γραμμή και φως στον χώρο

Η γραμμή είναι το μέσο με το οποίο διαιρείται ο χώρος και δημιουργείται φως. Η απόλυτη σαφήνεια των διαχρονικών στιβαρών σχημάτων της αρχαιότητας (το απολλώνιο) και η διάρρηξη του σχήματος, η αποδόμηση της μορφής ορισμένων κεραμικών, είναι βασική συνιστώσα του έργου του Πικάσο.

Εντυπωσιακή η «θεά της Μύρτου» από την μινωϊκή Κρήτη (προανακτορική περίοδος 2300 π.Χ.), το παλαιότερο ανθρωπόμορφο τελετουργικό άγαλμα και το αντίστοιχο έργο γυναικείας φιγούρας του Πικάσο. Υπέροχο το γαλαζοκάστανο κανάτι, με τον λευκό κρίνο και τις μοντέρνες γραμμές. Πολλά από αυτά, με την υπογραφή του Πικάσο, πουλήθηκαν στις λαϊκές αγορές!

Λυσιστράτη

Ο Πικάσο δημιούργησε μια σειρά 6 χαλκογραφιών και 34 λιθογραφιών για την εικονογράφηση μιας ειδικής έκδοσης της «Λυσιστράτης» που εξέδωσε ο Gilbert Seldes στη Ν. Υόρκη. Η λιτή αλλά αισθησιακή γραμμή του Πικάσο γίνεται σταδιακά πιο μπαρόκ και ανήσυχη. Η Λυσιστράτη, το όνομα της οποίας σημαίνει «λύω τον στρατό» (έργο του Αριστοφάνη, 411 π.Χ., διαρκούντος του Πελοποννησιακού πολέμου), πείθει τις γυναίκες της Αθήνας να απέχουν από τα συζυγικά τους καθήκοντα, προκειμένου να εξαναγκάσουν τους άνδρες να πάψουν τον πόλεμο. Ο Πικάσο εκφράζει το κακό του προαίσθημα για την ταραγμένη εποχή που θα επακολουθούσε. Από το 1932 η Μαρί–Τερέζ Βάλτερ γίνεται τα μοντέλο του. Το 1934 δημιουργεί τον αντιπολεμικό πίνακα Γκουέρνικα. Το 1935 χωρίζει την Όλγα Κοκλόβα.

Αρκαδία

Μετά τον Β΄ Παγκόσμο πόλεμο, από το έργο του Πικάσο αναδύεται η εξιδανικευμένη διαχρονική «Αρκαδία», ο νοσταλγικός βουκολικός παράδεισος των ποιητών και του πίνακα του Πουσέν “Et in Arcadia Ego”. Την δεκαετία του ’50 τα κεραμικά του παραπέμπουν σε μια γενική ιδέα ενός μυθικού παρελθόντος, με φαύνους, πουλιά, μουσικούς, γυναικείες φιγούρες με μορφή φρούτων και άλλων οργανικών σχημάτων, αντανακλώντας μια σχετικά ευτυχισμένη περίοδο της ζωή του.

Ο Κένταυρος, ο ταύρος, ο Μινώταυρος, ο Διόνυσος 

Προς το τέλος της δεκαετίας του ’20, φαύνοι, κένταυροι και Μινώταυροι εμφανίζονται συχνά στο έργο του Πικάσο. Ο ταύρος συμβολίζει την αστείρευτη δύναμη της φύσης για αναπαραγωγή. Ο Κένταυρος μισός άνθρωπος, μισός ζώο, συμβολίζει την έλλογη φύση του ανθρώπου και τα ζωώδη ένστικτα. Ο Μινώταυρος, αυτό το διονυσιακό πλάσμα, εν μέρει ζώο, άνθρωπος και  θεός, συμβολίζει το σκοτάδι της ανθρώπινης ψυχής, τις οργιαστικές δυνάμεις της ελευθερίας, του έρωτα, της επιθυμίας, αλλά και της καταστροφής, του θανάτου, του παραλογισμού του πολέμου, θύτης και θύμα ταυτοχρόνως. Η διονυσιακή διάσταση του Μινώταυρου αντανακλά το όραμα του Πικάσο, ενός ψυχολογικά ελεύθερου ατόμου. Υπάρχουν όμως και απολλώνιες πτυχές τρυφερής αγάπης και γαλήνης που αναδεικνύονται σε μερικά έργα του, όπως το «Κορίτσι καθισμένο δίπλα σε Μινώταυρο» (1933), στον αντίποδα της συγκλονιστικής «Μινωταυρομαχίας» (1935). Ο Πικάσο δεν παρουσιάζει ποτέ την κανονική ιστορία του Μινώταυρου και του Λαβύρινθου, όμως ο ίδιος είναι παγιδευμένος σε έναν λαβύρινθο σαν του Μινώταυρου, όπου βασανιζόταν μεταξύ γαλήνης και φρίκης. Ο Μινώταυρος με τις νεαρές γυναίκες είναι στην πραγματικότητα ο ίδιος ο Πικάσο. Οι πανάρχαιες αντιλήψεις (της Μεσογείου), το απολλώνιο, η ευεργετική δύναμη της φύσης, το φως, το γραμμικό στοιχείο και από την άλλη το διονυσιακό στοιχείο πηγάζει από το ωμό, ζωώδες, το ασυνείδητο, το σκοτάδι, την ελευθερία. Η ευτυχία επισκιάζεται από τον θάνατο και την καταστροφή. Στις αρχές της δεκαετίας του ’30 οι Σουρρεαλιστές ίδρυσαν το περιοδικό “Minotaure” και ο Πικάσο εικονογράφησε το εξώφυλλο του πρώτου τεύχους με κολλάζ.  Ο Μινώταυρος ξεπροβάλλει κραδαίνοντας σαν σκήπτρο το φαλλικό του ξίφος. Ο «Τυφλός Μινώταυρος που τον οδηγεί κορίτσι» είναι στην πραγματικότητα ο ίδιος ο Πικάσο με την 35χρονη σύζυγό του Μαρί – Τερέζ.

Υπέροχα τα κεραμικά πουλιά, λευκό περιστέρι και λευκή κουκουβάγια με  μαύρες ραβδώσεις. Ο λευκός πήλινος κένταυρος αντιπαραβάλλεται με τον πρωτογεωμετρικό κένταυρο από το Λευκαντί Ευβοίας (1000 – 900 π.Χ.), εξαδάκτυλο, με την πληγή στο γόνατο. Πρόκειται για τον Χείρωνα που πληγώθηκε από δηλητηριασμένο βέλος του Ηρακλή, στην διάρκεια της Κενταυρομαχίας. Η Γραμμική Β΄γραφή των Μυκηναίων έχει σβήσει μαζί με τον πολιτισμό τους από το 1200 π.Χ., γι’ αυτό και ο κεραμικός κένταυρος από το Αρχαιολογικό Μουσείο της Ερέτριας είναι λαλόν αντικείμενο που αφηγείται μια ιστορία. Μετά τους Κενταύρους και τον Μινώταυρο, στρατολόγησε ποικιλοτρόπως και πληθωρικά τον Πάνα και Σατύρους, που με ακόμη εκδηλότερο τον αισθησιασμό στη φύση τους, κινούνται σε έναν βακχικό– αρκαδικό καμβά ευδαιμονισμού.

Η ζωή του Πικάσο ήταν μια ζωή γεμάτη πάθος και τέχνη. Το 1942 συνδέθηκε με τη νεαρή ζωγράφο Φρανσουάζ Ζιλό και περνούν μαζί μερικά καλοκαίρια στη Βαλορί. Το 1961 παντρεύτηκε το μοντέλο του Ζακελίν Ροκ και εγκαθίσταται στο Μουζάν, μέχρι το θάνατο του (8 Απριλίου 1973) σε ηλικία 92 ετών.

Το ταξίδι του Πικάσο στον αρχαιοελληνικό μύθο είναι στην ουσία ένα διαχρονικό ταξίδι στη Μεσόγειο της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς, συνάμα όμως και ένα ταξίδι ενδόστροφο, προσωπικό. Ο ίδιος είχε πει στον Έλληνα κριτικό Κριστιάν Ζερβός: «Η τέχνη δεν είναι η εφαρμογή ενός κανόνα ομορφιάς, αλλά αυτό που το μυαλό και το ένστικτο μπορούν να αντιληφθούν, ανεξάρτητα από τον κανόνα».

Βιβλιογραφία              

– Ενημερωτικό έντυπο επισκεπτών του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, για την έκθεση: Πικάσο και Αρχαιότητα. Γραμμή και πηλός, Θεϊκοί Διάλογοι

– Το θαύμα της ζωγραφικής. Οι διασημότεροι ζωγράφοι από την Αναγέννηση έως τον 20ό αιώνα, εκδόσεις Κ. Κουμουνδουρέα, Αθήνα 1996

– Κοσμαδάκη Πολύνα, Clair Jean, Triboux Patrice, Κουτσομάλλης Κυριάκος, Λοϊζίδη Νίκη, Μπουλώτης Χρήστος, Pasquier Alain, Τσίκουτα Λίνα, Ο Πικάσο και η Ελλάδα. Ένθετο ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ, Εφημερίδα «Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ», Κυριακή 5 Σεπτεμβρίου 2004

– www.cycladic.gr

previous arrow
next arrow
Slider