Αφροδισιακών φυτών Ιστορία

Από τον κόσμο των φυτικών ειδών

ΑΦΡΟΔΙΣΙΑΚΩΝ ΦΥΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ

Γεωργίου Π. Σαρλή

Οι άνθρωποι στις πρώτες κοινωνίες τους ζούσαν στενά συνδεδεμένοι με την Φύση και ιδιαίτερα με το φυτικό κόσμο, την σπουδαιότητά του οποίου δια την ανθρωπότητα, ολίγοι αντιλαμβάνονται σε όλη της τη διάσταση.

Περισσότερο όμως συνδεδεμένοι υπήρξαν οι ιερείς και οι ιατροί της αρχαιότητας, που γνώριζαν τις ιδιαίτερες ιδιότητες ορισμένων φυτικών ειδών. Επίσης και οι εταίρες, που διέθεταν στις ερωτικές εορτές της Μεσοποταμίας της Αιγύπτου  και της Ελλάδας,  διάφορα μίγματα μεθυστικών και ναρκωτικών φυτών που ανάδυαν και τις γενετήσιες ορμές.

Πρώτος κατά αρχαιότητα συγγραφέας της Ελλάδας ο Όμηρος, παρείχε πληθώρα γνώσεων από όλες τις σφαίρες της ανθρώπινης δράσεως. Αναφέρει τους ιητήρες, δηλαδή τα άτομα που κατείχαν την τέχνη της θεραπείας και ότι ο Κένταυρος Χείρων (χέρι-χέρι-Χείρων) που γνώριζε καλά τα βότανα που καταπραΰνουν τον πόνο (οδυνήφατα), μεταβίβασε τις γνώσεις του αυτές στον Ασκληπιό. Προς τιμή μάλιστα αυτού, οι Ασκληπιάδες, μία τάξη ιερέων-ιατρών από την Αίγυπτο, κάτοχοι σπουδαίων ιατρικών γνώσεων και ικανοτήτων, ίδρυσαν στον ελληνικό χώρο τα Ασκληπιεία, τα νοσοκομεία των χρόνων εκείνων, τα οποία αργότερα μετατράπηκαν σε σχολές ιατρικής.

Όσον αφορά στα ομηρικά φυτά, αναφέρει κυρίως τα ποικιλοτρόπως χρήσιμα στον άνθρωπο, όπως τα: Ελιά (Olea europaea), ζειά, ζέα ή όλυρα (Sorghum durra), κουκιά (Vicia faba), κρόκο (Crocus sativus), λινάρι (Linum usitatissimum), σησάμι (Sesamum indicum), συκιά (Ficus carica) κ.ά. Επίσης, τα με ναρκωτικές, τονωτικές ή διεργετικές ιδιότητες ασφόδελο (Asphodeline lutea), γάλανθο (Galanthus nivalis), ελλέβορο (Helleborus niger), καρότο (Daucus carota), μυρίκη (Tamarix sp.), νηπενθές (Nepenthes sp.) κ.ά.

Ιδιαίτερα, σε ένα χώρο εγγύς του υπερβατικού η μάγισσα Εκάτη, η κόρη της Μήδεια και οι αδελφές Κίρκη και Πασιφάη, γνώριζαν τις μεθυστικές και παραισθησιογόνες ιδιότητες ορισμένων μαγικών βοτάνων. Στον κήπο της Εκάτης στην Κολχίδα, έθαλλαν πολλά θεραπευτικά ποώδη φυτά (ανεμώνη, ασφόδελος, δίκταμνο, κάρδαμο, κρόκος, κυκλάμινο, κύπερη, παιώνια, χαμομήλι κ.ά.) (Ορφέως Αργοναυτικά, 914-923), όπως και στον κήπο της Κίρκης, μεταξύ άλλων ο μανδραγόρας, η μπελλαντόννα, ο υασκύαμος και η σκοπόλια.

Ωστόσο, ιστορικές πηγές μας πληροφορούν ότι και οι αρχαίοι πρόγονοί μας χρησιμοποιούσαν διεγερτικές ουσίες, ιδιαίτερα στα συμπόσιά τους. Βασικά τρέφονταν λιτά με προϊόντα της γης και της θάλασσας και με βάση της διατροφής τους τα σιτηρά και τα όσπρια. Εξαίρεση αποτελούσαν τα συμπόσια, όπου καταναλώνονταν είδη κρεάτων, κορυφώνονταν με θορυβώδεις συγκεντρώσεις και στα οποία οι σύζυγοι αποσύρονταν από νωρίς στον γυναικωνίτη. Κατακλιμένοι  σε ανάκλιντρα, στάση που διευκολύνει τη λήψη και πέψη των εδεσμάτων, άλειφαν τα σώματά τους με αρωματικά έλαια και διασκέδαζαν με τους εφήβους και τις εταίρες, οι οποίες γνώριζαν καλά την ερωτική τέχνη και είχαν ευρεία πνευματική και αισθητική καλλιέργεια.

Απαραίτητος επίσης δια τους συνδαιτυμόνες ήταν και ο πολύ μεθυστικός νερωμένος οίνος (κεκραμένος οίνος, “δος μοι κράσιν οίνου”, εξού δόσμου κρασί) που αρωματιζόταν με την προσθήκη διαφόρων βοτάνων (ανηθίτης, δαφνίτης, θυμίτης, μηλίτης, ρητινίτης, ροδίτης, σελινίτης κ.ά.), αλλά και με άλλες ουσίες που διήγειραν ευχάριστα και παρέσυραν τις αισθήσεις.

Αλλά και στην αρχαία Ρώμη γνωστά υπήρξαν τα καλούμενα “λουκούλεια γεύματα”. Ο Ρωμαίος στρατηγός Λούκουλλος και η άρχουσα τάξη παρέθεταν στα συμπόσια και στα συχνά όργιά τους, ποτά και πλούσια γεύματα έντονης αφροδισιακής δράσεως, με πανάκριβα αγαθά που έφθαναν από κάθε γωνιά της τεράστιας αυτοκρατορίας. Όμως, η σταδιακή απώλεια της ρωμαϊκής δυνάμεως και οι στρατιωτικές ήττες, στέρησαν στην τάξη αυτή την πλούσια διατροφή με τα αρωματικά και  τα, με αφροδισιακές ιδιότητες, εδέσματα.

Επίσης, οι αρχαίοι Ισραηλίτες γνώριζαν αρκετά φυτά, ορισμένα εκ των οποίων ή των προϊόντων τους χρησιμοποιούσαν στη θεία λατρεία, ως φάρμακα, ως αρτύματα και ως καλλυντικά ή ευφραντικά. Σχετικές πληροφορίες αντλούνται από τα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης και του Ταλμούδ, όπου εκτός του οίνου και των αρτυματικών αναφέρεται και η χρήση φυτικών ειδών με διεγερτικές και τονωτικές ιδιότητες που είναι τα: Αψιθιά (Arthemisia absinthium), βαλεριάνα (Valeriana officinalis), καρυδιά (Juglans regia), κρόκος (Crocus sativus), λυγαριά (Vitex agnuscastus), μανδραγόρας (Mandragora officinarum), μαυροκούκι (Nigella damascena), ύσσωπος (Hyssopus officinalis) κ.ά.

Με την επικράτηση του χριστιανισμού εξοστρακίστηκαν τα παλαιά ήθη και έθιμα. Οι μυστικές συνταγές των αφροδισιακών χάθηκαν και από τα θεωρούμενα ιερά φυτά, τα συνδεδεμένα με τις ερωτικές θεότητες, άλλα έγιναν βότανα του διαβόλου και άλλα καθιερώθηκαν στη νέα λατρεία, αφού τους προσδόθηκε πνευματικός συμβολισμός. Εντούτοις, συνεχιζόταν η χρήση των αφροδισιακών που εισάγονταν από την Αίγυπτο, το Ιράν και την Συρία, ακόμη και στην εποχή του Βυζαντίου. Εποχή, που η μελέτη των φυτικών ειδών περιέπεσε σχεδόν σε αφάνεια. Τότε σε μία από τις λίγες αναλαμπές της επιστήμης, οι Άραβες ανέπτυξαν την φαρμακογνωσία. Έτσι, εισήγαγαν στις χώρες τους την καλλιέργεια πολλών φαρμακευτικών και αρωματικών φυτών, προσέθεσαν στα ήδη γνωστά φυτικά φάρμακα περί τα δύο χιλιάδες νέα και ίδρυσαν πρότυπους βοτανικούς κήπους.

Εν συνεχεία, στην προς δυσμάς πορεία τους διέδωσαν τις γνώσεις που είχαν αποκτήσει, αλλά και που άντλησαν από πηγές του Βυζαντίου και της Αλεξάνδρειας. Την ίδια δε πρακτική ακολούθησαν και όσοι σταυροφόροι, ιππότες και μη, επέστρεφαν στις χώρες τους μετά το τέλος των σταυροφοριών. Τοιουτοτρόπως, αργότερα οι μοναστικές κοινωνίες της μεσαιωνικής Ευρώπης αποτέλεσαν φυτώρια ιατροβοτανικής, που εισέφεραν ένα τεράστιο πλήθος πραγματικών και φανταστικών πληροφοριών σχετικών με τα φυτά, με έμφαση στην φαρμακολογική αξία και στην πρακτική. Ταυτόχρονα εμφανίστηκαν και τα εικονογραφημένα βοτανολόγια, με απλές περιγραφές θεραπευτικών φυτών και διάφορες συνταγές, που χρησιμοποιήθηκαν ως βασικά ιατρικά εγχειρίδια, δια πολλούς αιώνες, σε όλον τον πολιτισμένο κόσμο.

Επίσης, φυτικές δρόγες και φαρμακευτικά μίγματα παρασκευάζονταν και διαθέτονταν από φαρμακοποιούς στα «φαρμακεία», τα γιατροσόφια σχετίζονταν με αστρολογικές εικασίες και οι ιατροί θεράπευαν τις διανοητικές ασθένειες (φαντασία) ή χορηγούσαν προσωπικές ιδιότητες (σοφία, αλήθεια, ταπεινότητα). Ακόμη, εμπειρικοί ιατροί περιόδευαν από τόπο σε τόπο, πεζή ή έφιπποι, κρατώντας ένα ραβδί (ματσούκι, ματσουκάδες) και θεράπευαν με φυτά. Τα ίδια φυτά διέθεταν και οι μάγισσες, με το σκουπόξυλο σε ρόλο φαλλικού ομοιώματος, τα οποία χρησιμοποιούσαν δια θεραπευτικούς σκοπούς, αλλά και στις οργιαστικές τελετές Σάμπαθ. Άλλωστε, οι μάγοι και οι μάγισσες, ως σπουδαίοι εμπειρικοί ψυχολόγοι, γνώριζαν πολύ πριν από τους S. Freud και C. Jung τον αντίκτυπο που είχαν τα αφροδισιακά, τα ερωτικά φίλτρα, τα φυλακτά, τα “δεσίματα” στην ψυχή του ανθρώπου.

Τότε εμφανίζεται και το παράδοξο «δόγμα των σημείων», που απασχόλησε και τον φιλόσοφο, μάγο, αλχημιστή, ιατρό και φαρμακογνώστη Παράκελσο (Theophrastus von Hohenheim, 1493-1541), που επικαιροποίησε το όπιο παρασκευάζοντας το λάβδανο και που τα ίχνη του διατηρούνται ακόμη και σήμερα στην λαϊκή αντίληψη.

Σύμφωνα με αυτό το πανάρχαιο προληπτικό δόγμα, κάθε φυτό έχει σημαδευτεί από τον Δημιουργό με μορφολογικά χαρακτηριστικά που υποδηλώνουν την αποκλειστική του χρήση. Κατά συνέπεια ένα φυτό με καρδιόσχημα φύλλα ήταν κατάλληλο δια τις καρδιοπάθειες. Με τρίλοβα φύλλα, δια τα ενοχλήματα του ήπατος. Το καρύδι με τις αυλακώσεις και τις έλικες του εγκεφάλου, δια θεραπεία των διανοητικών ασθενειών. Επίσης, το φυτό Dicentra cucullaria που τα άνθη του έμοιαζαν με του “Ολλανδού τη βράκα”, ήταν χρήσιμο δια την θεραπεία της σύφιλης.

Γενικευμένης εν συνεχεία της χρήσεως των αφροδισιακών φυτών και κυρίως των κατωτέρω αναφερομένων, ανακαλύφθηκε ότι περιέχουν αλκαλοειδή. Πρώτος ο Γερμανός φαρμακοποιός Serthurger το 1806 απομόνωσε χημικώς την μορφίνη και την ονόμασε Morphium από το όνομα του Μορφέα θεού των ονείρων.

Τα αλκαλοειδή είναι οργανικές ενώσεις με άζωτο που χρησιμοποιούνται στην ιατρική, αλλά έχουν και την ιδιότητα να προκαλούν ασυνήθιστα συναισθήματα, καθώς παραισθήσεις, ουρανοβασίες και οραματισμούς. Ακόμη, να προκαλούν ενοράσεις, εκστάσεις, διανοητική διαταραχή, ερωτισμό, ηδυπάθεια κ.ά. Φυτικά είδη με αλκαλοειδή, που απαντώνται στην ελληνική χλωρίδα γνωστά τα περισσότερα και από την αρχαιότητα, εκθέτονται με σύντομο τρόπο παρακάτω.

Η Kάνναβη (Cannabis sativa) κν. καναβούρι. Η ρητίνη των ταξιανθιών του φυτού αποτελεί την ναρκωτική ουσία haschisch ή marihuana. Φορέας της ναρκωτικής της ενέργειας είναι η τετραϋδροκανναβινόλη. Τα σπέρματά του στερούμενα ναρκωτικών ουσιών χρησιμοποιούνται ως τροφή των ωδικών πτηνών. Στη χώρα μας η καλλιέργεια και η εμπορία της καννάβεως από το 1920 ήταν απαγορευμένη. Σήμερα όμως, υπό την επίπλαστη ονομασία “ιατρική κάνναβη” και βάσει ισχύοντος νόμου καλλιεργείται.

Ο Καπνός (Nicotiana tabacum). Καλλιεργούμενο φυτό, με πολλές οικολογικές παραλλαγές. Περιέχει το ισχυρό αλκαλοειδές νικοτίνη, που σε μικρές δόσεις επιφέρει διέγερση και ευχάριστη ψυχική κατάσταση. Αντιθέτως στον μανιώδη χρήστη, η νικοτίνη με τις αγγειοσυσταλτικές της ιδιότητες, μειώνει την ερωτική ικανότητα.

Ο Μανδραγόρας (Mandragora officinarum) κν. καλάνθρωπος. Πανάρχαιο τοξικό φυτό γνωστό δια τις φαρμακευτικές, ναρκωτικές και παραισθησιογόνες του ιδιότητες. Η κατά τον Πυθαγόρα “ανθρωπόμορφη” ρίζα του, καθώς και οι καρποί του περιέχουν σκοπολαμίνη, υοσκυαμίνη, ατροπίνη και αποατροπίνη. Στους αρχαίους Έλληνες το φυτό ήταν γνωστό και ως Κιρκαία ή Κίρκεια από την Κίρκη, που με το λυγρό κυκεώνα, μίγμα χυλού με μανδραγόρα και υοσκύαμο (υς=χοίρος και κύαμος=κουκί), προκάλεσε στους μισούς συντρόφους του Οδυσσέα, εκτός της λήθης και την παραίσθηση ότι μεταμορφώθηκαν σε χοίρους. Επίσης ο μανδραγόρας, συνδεδεμένος με πλήθος δεισιδαιμονιών και μαγικών αντιλήψεων, ευρέως χρησιμοποιήθηκε κατά τον Μεσαίωνα από τις μάγισσες, η δε εκρίζωση της ρίζας του γινόταν με τη βοήθεια ενός σκύλου δια να μην τρελαθεί ή πεθάνει ο επίδοξος συλλέκτης.

Η Μήκων η υπνοφόρος (Papaver somniferum) κν. παπαρούνα. Αυτοφυές και καλλιεργούμενο φαρμακευτικό φυτό. Περιέχει διάφορες αλκαλοειδείς ουσίες με υπνωτικές και ναρκωτικές ιδιότητες. Οι κυριότερες είναι το όπιο, η μορφίνη, η κωδείνη, η ναρκωτίνη, η παπαβερίνη και η λαυδανίνη. Τα σπέρματά του στερούμενα τοξικών ουσιών, είναι ελαιούχα και χρησιμοποιούνται αντί σησαμιού. Στη χώρα μας από το 1952 απαγορεύεται με νόμο η καλλιέργεια της μήκωνος, ακόμη και ως καλλωπιστικό φυτό.

Η Μπελλαντόννα (Atropa belladonna). Τοξικό φυτό που περιέχει πολλά αλκαλοειδή. Εξ αυτών μέρος της εμπεριεχομένης υοσκυαμίνης, κατά την αποξήρανση του φυτού, μετατρέπεται σε ατροπίνη που χρησιμοποιείται στην οφθαλμολογία. Η δρόγη του υπεισέρχεται στην σύνθεση πολλών φαρμάκων και αποτελεί ουσία που εξουδετερώνει τη δράση των δηλητηρίων.

Η Σκοπόλια (Scopolia carniolica). Ποώδες, πολυετές φυτό, φαρμακευτικό. Περιέχει την σκοπολαμίνη χρήσιμη στην οφθαλμολογία και καρδιολογία.

Το Στραμώνιο (Datura stramonium) κν. τάτουλας. Τοξικό φυτό που περιέχει τα αλκαλοειδή σκοπολαμίνη, υοσκιαμίνη και ατροπίνη. Η δρόγη του δύναται να προκαλέσει θανατηφόρες δηλητηριάσεις και χρησιμοποιείται στην φαρμακευτική.

Ο Υοσκύαμος (Hyoscyamus niger) κν. γέρος. Τοξικό και βαριάς οσμής φυτό. Η δρόγη του περιέχει πολλά αλκαλοειδή εύχρηστα στη φαρμακευτική, ενώ το έλαιο των σπερμάτων του στην βοτανοθεραπευτική.

Εκτός των ανωτέρω, στα αφροδισιακά εμπίπτουν και όλα σχεδόν τα αρτυματικά φυτά, που με τα αιθέρια έλαιά τους συμβάλλουν στην διατήρηση της υγείας του ανθρώπου, προκαλώντας του και διαφόρων ειδών και βαθμών διεγέρσεις. Ομοίως, και ικανός αριθμός γνωστών ξενικών και μη φυτών, καθώς και των μιγμάτων τους, που δύνανται να εξασφαλίσουν ήπια ή έντονη ερωτική διάθεση και ικανότητα, όπως τα: Αβοκάντο (Persea americana), αγκινάρα (Cynara scolymus, C. cardunculus), αψιθιά (Artemisia absinthium), βασιλικός (Ocimum basilicum), γλυκοπατάτα (Ipomoea batatas), ηλίανθος (Helianthus annuus), κακαόδεντρο (Theobroma cacao), καρότο (Daucus carota), μοσχοσίταρο (Trigonella foenumgraecum), ροδιά (Punica granatum), τεϊόδενδρο (Camellia sinensis) κ.ά.

Βεβαίως, θα πρέπει να αναφερθεί ότι υπάρχουν και τα αναφροδισιακά φυτικά είδη, που η χρήση τους κατευνάζει την ερωτική επιθυμία, αδρανοποιεί την σεξουαλική πράξη και πιθανώς οδηγεί στην ερωτική ανικανότητα. Στα είδη αυτά περιλαμβάνονται τα: Απήγανος (Ruta graveolens), ασφόδελος (Asphodelus aestivus), βαλεριάνα (Valeriana officinalis), δαφνοκερασιά (Prunus laurocerasus), ιτιά (Salix alba), κρίνος της Παναγίας (Lilium candidum), λυγαριά (Vitex agnuscastus), λυκίσκος (Humulus lupulus), μέλισσα (Melissa officinalis). Ακόμη, τα αγγούρι (Cucumis sativus), μαρούλι (Lactuca sativa) και ραδίκι (Cychorium intybus), όταν καταναλώνονται σε μεγάλες ποσότητες κ.ά.

Επιπλέον άξια αναφοράς είναι και τα ζωικής προελεύσεως αφροδισιακά που σπανίως χρησιμοποιούνταν ή όσα παρασκευάζονταν από μέταλλα, πετρώματα, απολιθώματα (κόκκοι χρυσού, κρύσταλλοι, κεχριμπάρι κ.ά.) ή από σωματικά υγρά (σάλιο, αίμα, δάκρυα, ιδρώτας κ.ά.). Όλα διακινούνταν σε μορφή σκόνης, αλοιφής, ποτού ή αρώματος και δια την απόκτησή τους δαπανιόνταν μεγάλα χρηματικά ποσά. Συγκαταλέγονταν δε σε αυτά η σκόνη από τον ιππόκαμπο, από τα δέρματα της κόμπρας, της ακρίδας ή του γρύλου.

Επίσης, το γάλα του όνου και της αίγας, τα αυγά του κροκόδειλου, τα σαλιγκάρια, τα θαλασσινά, τα πόδια του βατράχου και όλα τα όργανα αρκετών σαρκοφάγων και χορτοφάγων θηλαστικών. Ακόμη, ο βασιλικός πολτός, η κανθαριδίνη από το έντομο Lytta vesicatoria, τα κέρατα του ρινόκερου, ο μόσχος, ο κηρός των μελισσών κ.ά.

Τέλος, επισημαίνεται ότι πέραν των μέχρι σήμερα συνεχιζομένων στις δυτικές κοινωνίες παραδοσιακών αντιλήψεων, τα μέλη τους χρησιμοποιούν στην καθημερινή τους διατροφή, χωρίς να αναγκάζονται, ξενικά και μη φυτικά αφροδισιακά (δρόγες, σπέρματα, οπούς κ.ά.). Ακόμη και τροφές πλούσιες σε ψευδάργυρο και μαγνήσιο, που ως ιχνοστοιχεία είναι απαραίτητα δια την ισχυροποίηση των γεννητικών οργάνων και την τόνωση του νευρικού συστήματος.

Συγχρόνως όμως παρατηρείται στις συζυγικές, ερωτικές, αλλά και στις κοινές σχέσεις των μελών των κοινωνιών αυτών, να υποχωρούν σύντομα ο ενθουσιασμός και το πάθος, να μειώνονται το συναίσθημα και η ευαισθησία και οι επαφές να αραιώνουν. Αντιδράσεις που οφείλονται σε συγκινησιακές καταστάσεις και σε άλλα ψυχοσωματικά συμπτώματα (φοβία, αναστολή, ταμπού, ανασφάλεια κ.ά.), όπως διαπιστώνουν οι ειδικοί επιστήμονες και αναφέρονται στις σχετικές επιστημονικές μελέτες.

Ωστόσο, αναλύοντας περαιτέρω το κοινωνικό αυτό φαινόμενο μας αποκαλύπτεται, ότι οι πρόγονοί μας συνδυάζοντας αφροδισιακά φυτά και υγιεινή ζωή – την οποία εμείς έχουμε λησμονήσει τι σημαίνει – απελάμβαναν και καλύτερη σεξουαλική ζωή. Δηλαδή, επιβεβαιώνεται ότι διατροφή και ερωτισμός – που διακατέχει ακόμη και άτομα της τρίτης ηλικίας – συνδέονται μεταξύ τους αμοιβαία. Οπότε, κρίνεται σκόπιμο να επιδιωχθεί είτε η αναζήτηση νέων, με παρόμοιες χημικές ιδιότητες φυτών, είτε ο εμπλουτισμός, με την οσημέραι πρόοδο της τεχνολογίας, των δραστικών ουσιών των ήδη χρησιμοποιουμένων αφροδισιακών φυτικών ειδών. Άλλωστε, τα φυσικά προϊόντα και τρόφιμα δεν έχουν παρενέργειες όπως τα βιομηχανικά, χημικά και φαρμακευτικά σκευάσματα, αν μάλιστα δεν υπάρχουν παθολογικά προβλήματα ή ασθένειες.

Συνεπώς, ο άνθρωπος έχοντας τότε καλύτερη ερωτική διάθεση, είναι σχεδόν βέβαιο, ότι θα δύναται να διάγει αρμονικό έγγαμο ή συντροφικό βίο, αλλά και να καλλιεργεί πολλές πλευρές των κοινωνικών του σχέσεων.

  (Επαναδιατυπωμένο κείμενο του επί υφηγεσία εναρκτήριου μου μαθήματος

Η θεά των ανακαλύψεων Εύρεσις παραδίνει                 Χαρακτική παράσταση εσωτερικού

στον Διοσκορίδη τη ρίζα του φυτού μανδραγόρα,          “φαρμακείου” με φυτικές δρόγες

ενώ ο σκύλος που την ξερίζωσε αποθνήσκει.                (Γερμανία, 1543).