Από το Αμυγδαλό εως τον Φυσώντα

Από το Αμυγδαλό εως τον Φυσώντα

«Από το Αμυγδαλό στον Φυσώντα

και το εξωκλήσι των Αγίων Αναργύρων»

Κείμενο – Φωτογραφίες:  Χρήστου Θανόπουλου

Ένα αυγουστιάτικο πρωινό, οδηγώντας το αυτοκίνητο μου, αφού άφησα πίσω μου τον Βορνά της Άνω Σύρου και το δίστρατο του Μύτακα, κατευθύνθηκα δεξιά προς Κυπερούσα – Ρηχωπό. Το βλέμμα μου πλανήθηκε μαγεμένο στις πλατιές αναβαθμίδες με ξερολιθιές της Κυπερούσας και την χαρακτηριστική λευκή αγροικία με τα βαθυγάλαζα στηθαία. Στο βάθος της χαράδρας, το Παπούρι, απόκοσμο και σαγηνευτικό. Παρακαμπτήριος ανεβαίνει δεξιά την ράχη του βουνού Κάπαρη, φθάνει στον οικισμό του Ρηχωπού, συνεχίζει ως μονοπάτι που κατεβαίνει προς την Σπηλιά του Φερεκύδη και το Πλατύ Βουνί.

Συνέχισα στον κεντρικό δρόμο και άφησα το αυτοκίνητο λίγο πριν την διασταύρωση Χαλανδριανής – Κάμπου, μπροστά από το ξωκκλήσι του Άη Γιώργη, 4,2 χλμ. από την Άνω Σύρο. Διάβηκα την σιδερένια πύλη και ανέβηκα τα 4-5 σκαλοπάτια που οδηγούν στην αλουμινένια θύρα του ναού. Η κτητορική επιγραφή στην λευκόγκριζη μαρμάρινη πλάκα αναφέρει: «Ο νέος ούτος ιερός ναός προς τιμήν του Αγίου Γεωργίου ωκοδομήθη εκ θεμελίων δαπάναις Νικολάου Ι. Δαλεζίου, ιερέως, εν έτει 1906». Κοίταζα με δέος την καταγάλανη θάλασσα, με τα λιγνά λευκά προβατάκια. Απέναντι η καταπράσινη Καρδιανή και τα Υστέρνια της Τήνου. Δίπλα, μονιασμένη αρμονικά η Άνδρος και κάτω δεξιά η φημισμένη Χαλανδριανή (Πρωτοκυκλαδικός πολιτισμός Σύρου – Κέρου 3η χιλιετία π.Χ.). Στον απέναντι λόφο του Φυσώντα (382 μ.) λίγο πριν την κορυφή του, δεσπόζει το λευκό ξωκκλήσι του Αγ. Ιωάννη Φυσώντα, ο επόμενος στόχος μου. Κατέβηκα στην διασταύρωση της ασφάλτινης οδού και άρχισα να ανεβαίνω με γοργά βήματα το πέτρινο μονοπάτι που ανηφορίζει ανάμεσα από ξερολιθιές, άφησα πίσω μου ένα αγροτόσπιτο και ύστερα από σύντομη πορεία μερικών λεπτών, άνοιξα την μικρή σιδερένια καγκελόπορτα και προσέγγισα το χαριτωμένο εκκλησάκι του Αγ. Ιωάννη Φυσώντα, που στέκει επάνω στα ερείπια ελληνιστικού πύργου – παρατηρητηρίου (όπως ακριβώς και το εκκλησάκι του Αγ. Αιμιλιανού στο Άνω Μάννα), εποπτεύοντας το όρος Σύριγγα, τον δρόμο προς Χαλανδριανή, την κοιλάδα από κάτω και φυσικά την θάλασσα με τα γύρω νησιά. Παρατηρούσα τους αρχαίους ογκόλιθους στη βάση της εκκλησίας. Διέκρινα το πλοίο της γραμμής Πειραιά – Σύρου που περιέπλεε τις βορειοανατολικές ακτές του νησιού, οδεύοντας ολοταχώς προς το λιμάνι της Ερμούπολης. Σε επαφή με το εκκλησάκι υπάρχει νεότερο βοηθητικό τετράγωνο κτίσμα κατασκευασμένο από πλίνθους και ανάμεσα στα δύο κτίσματα μεσολαβεί πέτρινη σκάλα.

Περπάτησα περιμετρικά της κορυφής του Φυσώντα και διέκρινα στο βάθος δεξιά και λίγο πιο χαμηλά οικία και τον ναό των Αγίων Αναργύρων. Κατευθύνθηκα βόρεια, ακολουθώντας το μονοπάτι προς την κορυφή του λόφου. Πέρασα δίπλα από πέτρινο μαντρί, καβάλησα αλλεπάλληλες ξερολιθιές, διέσχισα μικρά χωράφια με αφάνες, φρύγανα, σχίνους και χρυσαφιά άχυρα. Τελικά εισήλθα στον αμπελώνα της οικίας, που είναι κτισμένη λίγο ψηλότερα από τον ναό των Αγίων Αναργύρων και ύστερα από διάσχιση του κήπου, όπου δεσπόζει γκρίζο άγαλμα γυμνού άντρα, κατέβηκα τον τσιμεντόδρομο της αυλής, καταλήγοντας στον αντίστοιχο παρακαμπτήριο των Αγίων Αναργύρων μήκους 4,8 χλμ., που ενώνεται με τον δρόμο της Χαλανδριανής. Πέρασα δίπλα από παλιό ερειπωμένο πέτρινο σπιτάκι, σε συνέχεια με ξερολιθιές πάνω στο δρόμο.

Προσέγγισα το υπέροχο λευκό σαν περιστέρι εξωκλήσι των Αγίων Αναργύρων, με τους δύο βοηθητικούς οικίσκους, την βορεινή δίτοξη στοά  και το πανέμορφο αιγοπελαγίτικο καμπαναριό. Λευκή ανάγλυφη μαρμάρινη πλάκα με τη μορφή των Αγίων Κοσμά και Δαμιανού στολίζει την στοά, με τα κλειστά με υαλοπίνακες παράθυρα. Το εκκλησάκι γιορτάζει την 29η Σεπτεμβρίου και αποτελεί μαζί με την Φανερωμένη τα δύο σημαντικότερα προσκυνήματα των συριανών καθολικών.

Περίφημο ήταν το παλιό πανηγύρι των αγίων, όταν ξεκίναγαν πεζοί προσκυνητές από κάθε γωνιά της Σύρου (Ποσειδωνία, Φοίνικα, Γαλησσά, Δανακό, Πάγο, Άδειατα, Κίνι, Βάρη) «συν γυναιξί και τέκνοις». Τα τραγούδια και τα πέταλα των υποζυγίων ακούγονταν μέσα στη νύκτα, συνενώνονταν στο Ηρώον, ανηφόριζαν προς την Άνω Σύρο και νωρίς το πρωί έφταναν στο ξωκκλήσι.

Γύρω από το πέτρινο σπιτάκι του γέρο–Μάρκου Βουδιούκα, ξεκουράζονταν στους πάγκους που τους είχε ετοιμάσει, αφού προηγουμένως έδεναν τα περίπου χίλια ζώα στα γύρω σκληροχώραφα, να βοσκήσουν θυμάρι και φασκόμηλο. Σήμερα οι πιστοί συνεχίζουν να πανηγυρίζουν «στη χάρη Τους», καταφθάνουν όμως με τα αυτοκίνητα τους.

Πήρα το δρόμο της επιστροφής, μέσω του κήπου της ιδιωτικής γειτονικής οικίας, κοιτώντας με θαυμασμό και απορία τα αγάλματα που στολίζουν έναν από τους εξώστες. Με υποδέχθηκε ο ιδιοκτήτης της, ο ομότιμος καθηγητής του ΕΜΠ κ. Ιωσήφ Στεφάνου (αρχιτέκτων, πολεοδόμος, διευθυντής του Εργαστηρίου Πολεοδομικής Σύνθεσης του Τμήματος Αρχιτεκτόνων, έχει σπουδάσει στην Γαλλία Αρχιτεκτονική, Πολεοδομία, Κοινωνική Ψυχολογία και Ψυχολογία του χώρου, με περισσότερες από 100 επιστημονικές εργασίες σε ελληνικά και ξένα περιοδικά και συμμετοχή σε πολλά βιβλία). Ο πολυτάλαντος κ. Στεφάνου εκτός των άλλων είναι γλύπτης και ζωγράφος και έχει παίξει ενεργό ρόλο στη Σύρο, σε θέματα που άπτονται της ειδικότητας του.  Είχε την γενική εποπτεία της ανακαίνισης και αποκατάστασης του εκκλησιαστικού συγκροτήματος του καθεδρικού ναού Αγ. Γεωργίου Άνω Σύρου (2012–2015), ως πρόεδρος του Ινστιτούτου Σύρου και συντονιστής της ομάδας Μελέτης Αποκατάστασης. Είχε προτείνει την προσθήκη αετώματος, για λόγους αρμονίας, στην δυτική πλευρά του ναού (1984), ενώ αποκαταστάθηκε και το κωδωνοστάσιο στην αρχική του μορφή (2012-2015), ψήλωσε κατά έναν όροφο, με δίλοβο τόξο σε κάθε όροφο, σύμφωνα με το αρχικό σχέδιο του δημιουργού του Νικολάου Χατζησίμου.

Έγινε πασίγνωστος για την μικρή ανασκαφή – έρευνα που διεξήχθη επί 13 μήνες περίπου στο μοναδικό Φρέαρ του Ελληνικού, στο χωριό Σα–Μιχάλης της Απάνω Μεριάς, σε συνεργασία με τον Μανώλη Κορρέ (Καθηγητή Ιστορίας Αρχιτεκτονικής, αρχιτέκτονα, αρχαιολόγο), τον Παναγιώτη Τουλιάτο (Καθηγητή Οικοδομικής, Αρχιτέκτονα, με ειδικές γνώσεις της Αρχαίας Τεχνολογίας), την Ιουλία Στεφάνου (αρχιτέκτονα, πολεοδόμο), τον Μιχαήλ Προβελέγγιο (αρχιτέκτονα Πολυτεχνείου Φλωρεντίας) κ.α.

Ο κ. Στεφάνου στεκόταν δίπλα στο άγαλμα που διακοσμεί τον κήπο, φροντίζοντας τα καλλωπιστικά και αρωματικά φυτά του. Ακολούθησε μια μακρά και ενδιαφέρουσα συζήτηση για τον φιλόσοφο Φερεκύδη, το Φρέαρ του Ελληνικού, καθώς και την πολυσυζητημένη ανακαίνιση του συγκροτήματος του Αγίου Γεωργίου.

Ο κ. Στεφάνου επέλεξε αυτήν την τοποθεσία για να κτίσει το σπίτι του πριν 20 χρόνια, ενθουσιασμένος από την ομορφιά του απανωμερίτικου τοπίου, την θέα προς την ανατολή του ηλίου, απέναντι ακριβώς από Δήλο – Ρήνεια (ιερό νησί του Απόλλωνα και της Αρτέμιδας) και το αρχιπέλαγος με τα κυκλαδονήσια που την περιβάλλουν, Άνδρο, Τήνο, Μύκονο.

Το σπίτι εσωτερικά είναι λιτό, με μινιμαλιστική διακόσμηση, μοντέρνο και παραδοσιακό ταυτόχρονα. Στον στεγασμένο εξώστη της οικίας, με την μοναδική θέα προς το Πλατύ Βουνί και τα γύρω νησιά, στέκει το άκρως ερωτικό άγαλμα της θεάς Αφροδίτης, γύψινος όρθιος γυμνός άνδρας βαμμένος στο χρώμα του μολύβδου (τσιμεντένιο αντίγραφο του βρίσκεται στον κήπο), «Ο Σκεπτόμενος» και «Η Σκεπτομένη», ξαπλωτό γυναικείο γυμνό, κεφάλι γυναίκας, μια ημιτελής σπουδή γυναικείου γυμνού από χονδρό σύρμα και πλαστελίνη και δίπλα το βαλιτσάκι με τα σύνεργα του αρχιτέκτονα-μηχανικού.

Ο ναός των Αγ. Αναργύρων, την εποχή της πρώτης εγκατάστασης του, ήταν ένα άχαρο ξωκκλήσι, με δύο στενά καμπαναριά στην δυτική πλευρά του. Ο κ. Στεφάνου έκανε την μελέτη ανακαίνισης του ναού και ακολούθως κατασκευάστηκαν τα δύο πρόσθετα κτίρια, στοά με καμπαναριό στην βορεινή πλευρά, για προστασία των προσκυνητών από τον δυνατό βοριά που πνέει ακατάπαυστα στην περιοχή.

Η συζήτηση συνεχίστηκε για τον Φερεκύδη, τον προσωκρατικό φιλόσοφο, που κατά την επικρατέστερη εκδοχή, έζησε μεταξύ 600 και 550 π.Χ., ταυτόχρονα με τους επτά σοφούς της αρχαιότητας, μαθητής του Πιττακού και δάσκαλος του Πυθαγόρα. Η αρχαϊκή σκέψη των Ιώνων φιλοσόφων αρχίζει να ξεφεύγει από την στείρα αποδοχή των μύθων, από «αναλογική» μετατρέπεται σε «λογική», δηλαδή αρχίζει να γίνεται επιστημονική. Δική του εφεύρεση θεωρείται το ηλιοτρόπιο. Στην Ομήρου Οδύσσεια (Ραψωδία Ο΄, 403-483), ο έμπιστος χοιροβοσκός Εύμαιος (γιος του βασιλιά της Σύρου Κτησία, έχοντας απαχθεί από Φοίνικες εμπόρους κατέληξε στην Ιθάκη), συναντά τον Οδυσσέα στην Ιθάκη και επισημαίνει ότι: «…υπάρχει κάποιο νησί  Συρίη (Σύρος), αν κάπου το άκουσες, καθύπερθεν της Ορτυγίας(Δήλου), εκεί και οι τροπές του ηλίου». Ο Αρίσταρχος ο Σαμοθράξ, διευθυντής της Αλεξανδρινής Βιβλιοθήκης και βαθύς μελετητής των ομηρικών επών, συμπληρώνει  «…όπου υπήρχε ηλιοτρόπιο στο οποίο εμετρώντο οι τροπές του ηλίου». Η Σύρος, βρισκόμενη δυτικά της Δήλου (νησί του Απόλλωνα) με την μεγαλύτερη ηλιοφάνεια παγκοσμίως, αποτελεί τον ιδανικό τόπο παρακολούθησης της φαινομένης κίνησης του ηλίου.

Η ερευνητική ομάδα του Φρέατος του Ελληνικού εντόπισε ισχυρές ενδείξεις, ότι πρόκειται για ένα μοναδικό δημιούργημα της Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας και πιθανότατα ταυτίζεται με το ηλιοτρόπιο του Φερεκύδη, αστρονομικό όργανο-παρατηρητήριο, που παρακολουθεί και καταγράφει τις τροπές του ηλίου, δηλαδή το θερινό και χειμερινό ηλιοστάσιο. Μπορεί κανείς μέσω του ηλιοτροπίου να παρατηρήσει την ελλειπτική κίνηση του ηλίου, να ορίσει τις δύο ισημερίες και τα ηλιοστάσια, που σηματοδοτούν τις κλιματολογικές αλλαγές (εποχές). Κατ´αυτόν τον τρόπο οργανώνεται ημερολόγιο, προγραμματίζονται δηλαδή οι αγροτικές-κτηνοτροφικές εργασίες και γενικώς γίνεται μελέτη των κινήσεων του ηλίου, οι οποίες δεν διαφέρουν πολύ από τις σημερινές. Είναι γνωστό ότι ο Ερατοσθένης χρησιμοποιούσε φρέατα ως αστρονομικά παρατηρητήρια. Το βάθους 9 μ. πηγάδι, έχει   επένδυση από μαρμαρόπετρες, επικαλυπτόταν εν μέρει η οροφή του με μαρμάρινες πλάκες, ενώ διάδρομος μήκους 27 μ. οδηγεί σε αυτό και ακολουθεί κλίμακα με οκτώ βαθμίδες που κατεβάζουν στο επίπεδο του ύδατος. Η όλη κατασκευή είναι προσανατολισμένη επ’ ακριβώς προς τον μαγνητικό και αστρονομικό βορρά (Πολικό Αστέρα), ενώ  νοητή γραμμή που διέρχεται από το κέντρο του φρέατος και δύο κοιλότητες στην δεύτερη από κάτω και έβδομη βαθμίδα, με κατεύθυνση προς τον Πολικό Αστέρα, συμπίπτουν με τα σημεία πρόσπτωσης των ηλιακών ακτίνων, κατά την μεσημβρία της θερινής τροπής, η πρώτη και των δύο ισημεριών η δεύτερη. Οι ακτίνες του ηλίου κατά την μεσημβρία, εισχωρούσαν από οπή ή σχισμή της οροφής για δευτερόλεπτα και προσέπιπταν σε κάποια βαθμίδα της κλίμακας και ο παρατηρητής σημείωνε το σημείο πρόσπτωσης της ακτίνας. Συμπερασματικά, το Φρέαρ του Ελληνικού είναι μάλλον αστρονομικό όργανο-ηλιακό παρατηρητήριο για ημερολογιακούς σκοπούς και χώρος ιεροτελεστιών, παρά απλό πηγάδι υδροληψίας. Ανακαλύφθηκε το 1870 και αργότερα τροποποιήθηκε από τους ιδιοκτήτες του χωραφιού, ώστε η υδροληψία να γίνεται από πάνω με τροχαλία χειροκίνητη. Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε από τον ευπατρίδη κ. Κ. Γεωργόπουλο, ο οποίος ήταν πρόθυμος να αγοράσει το οικόπεδο, ώστε ο αρχαιολογικός χώρος να ανασκαφεί πλήρως και να αναδειχθεί όπως αρμόζει σε αυτό το σπάνιο τεχνούργημα. Δυστυχώς, η προσπάθεια δεν ολοκληρώθηκε, λόγω αρνήσεως της ιδιοκτήτριας να πουλήσει το χωράφι. Ο Φερεκύδης  Βάβυος ο Σύριος, του οποίου κατοικίες θεωρούνται δύο σπήλαια, (έξω από το Ρηχωπό και στην Αληθινή), μελέτησε τα απόκρυφα βιβλία των Φοινίκων, έζησε στην αρχαϊκή εποχή και το ηλιοτρόπιο θεωρείται ότι είναι της ιδίας ιστορικής περιόδου. Όμως η Ομήρου Ιλιάδα και Οδύσσεια αναφέρονται σε γεγονότα του 13ου αι. π.Χ.. Μήπως τελικά το ηλιοτρόπιο είναι εκείνης της εποχής και άρα παλαιότερο από αυτό του Εβραίου βασιλιά Αχάζ; Μήπως δεν το έφερε ο Φερεκύδης από την Φοινίκη, αλλά το πήραν οι Φοίνικες από τον Φερεκύδη; Μήπως πρέπει να ξαναγραφούν τα βιβλία της Ιστορίας;

Με αυτά και άλλα πολλά, η συζήτηση κατέληξε στην ανακαίνιση του εκκλησιαστικού συγκροτήματος του Αγ. Γεωργίου Άνω Σύρου, όπου όλοι βλέπουν με θλίψη την υγρασία να καταστρέφει τις προσφάτως ανακαινισμένες οροφογραφίες – τοιχογραφίες του ναού. Ο κ. Στεφάνου αναφέρει ότι η στεγανοποίηση της οροφής που έγινε το 2003, μέχρι το 2012 (τότε δηλαδή που ξεκίνησαν οι εργασίες αποκατάστασης), δεν είχε παρουσιάσει κανένα πρόβλημα. Η φθορά του χρόνου όμως, έκανε επιτακτική την ανάγκη  ριζικής ανακαίνισης. Ύστερα από επίμονες προσπάθειες του κ. Στεφάνου, το έργο εντάχθηκε στα έργα της περιφέρειας, με χρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) ΕΣΠΑ (Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Κρήτης και Νήσων Αιγαίου 2007–2013), με προϋπολογισμό 2.500.000 ευρώ, αντί των 1.850.000 ευρώ, που είχε προϋπολογίσει η μελετητική του ομάδα. Το έργο υλοποίησαν δύο τεχνικές εταιρείες, με επιστασία του Υπουργείου Πολιτισμού (Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων [ΔΑΒΜΜ]). Η έκδοση αδείας για το έργο καθυστέρησε πολλούς μήνες, λόγω οικογενειακού προβλήματος της υπαλλήλου του ΥΠΠΟ που χειριζόταν τον φάκελο του έργου. Ο μελετητής και ο συντηρητής των τοιχογραφιών απεκάλυψαν και ακολούθησαν τον εξαιρετικής αξίας αρχικό εσωτερικό διάκοσμο του Ιταλού ζωγράφου Ιωσήφ Βιανέλλο (1855), ενώ η αποκατάσταση έγινε σε δύο φάσεις. Στα τύμπανα της οροφής, αφαιρέθηκε το αρμολόϊ ανάμεσα στις πέτρες, προκειμένου να μελετηθεί η στατικότητα του κτιρίου και έτσι έμεινε εκτεθειμένος ο ναός στην βροχή και την υγρασία για 2,5 χρόνια! Η υγρασία εισχώρησε ανάμεσα στις πέτρες. Οι τοίχοι αργότερα ξέρασαν την υγρασία, όπως ήταν αναμενόμενο, και σήμερα βλέπουμε τα αποτελέσματα. Η ανάθεση της κατασκευής των ξύλινων κουφωμάτων δεν έγινε σε κάποιον από τους πολλούς άξιους ξυλουργούς της Σύρου. Αντιθέτως. Κατασκευάστηκαν από ξύλο καστανιάς και όχι από δρυ, όπως θα έπρεπε. Μετά από μόλις  έναν χρόνο είχαν πετσικάρει! Οι δίφυλλες πόρτες δεν κλείνουν καλά, μένει κενό ανάμεσα τους! Τα παράθυρα δεν εφάρμοζαν σωστά στους τοίχους και τα κενά ανάμεσα στα κουφώματα και τα ανοίγματα πληρώθηκαν με σιλικόνη! Η δεύτερη πύλη, προς την Μονή Ιησουϊτών ολοκληρώθηκε χωρίς να έχει εκδοθεί η αντίστοιχη οικοδομική άδεια, η οποία τελικά εκδόθηκε εκ των υστέρων!

Η ώρα είχε περάσει και ο ήλιος μεσουρανούσε πάνω από τους Αγ. Αναργύρους και το Φρέαρ του Ελληνικού, στον Σα Μιχάλη. Το πάλλευκο ξωκκλήσι των «ανάργυρων γιατρών» σε διάλογο με το απέραντο γαλάζιο του Αιγαίου, καθώς η αναζωογονητική αύρα της Απάνω Μεριάς χαλάρωνε τον κλοιό της ζέστης.

Ευχαρίστησα θερμά τον κ. Στεφάνου για την φιλοξενία και την πολύ ενδιαφέρουσα συνομιλία μας.

Βιβλιογραφία

    • Αναστασίου Τάσος, Σύρα, Ιστορική Μνήμη, Περιήγηση, Εκδόσεις Φρ. Καλουτά, Σύρος 1993
    • Διγενής Χρήστος, Ομήρου Οδύσσεια, Εισαγωγή-Έμμετρη μετάφραση-Σχόλια, Εκδόσεις Κατάρτι, Αθήνα 2008
    • Ρούσσος – Μηλιδώνης Μάρκος, SYRA SACRA, θρησκευτική Ιστορία της Σύρου, Εκδόσεις ΚΙ.ΚΕ.ΔΕ., Σύρος, 2000
    • Στεφάνου Ιωσήφ, Καθεδρικός Ναός Αγίου Γεωργίου, Εκκλησιαστικό Συγκρότημα Άνω Σύρου, Εκδόσεις Καθολικής Επισκοπής Σύρου, 2016
    • Στεφάνου Ιωσήφ, Φρέαρ το Ελληνικόν, Συριανά Γράμματα, Τεύχος 1, Περίοδος Β, Απρίλιος 2017, Εκδόσεις Εκπαιδευτηρίων Άγιος Παύλος
    • Χάρτης ν. Σύρου, Topo, 10.22, Aegean Cyclades, Σύρος, 1:20.000, Anavasi, Αθήναι, Έκδοση 2010
    • www.biblionet.gr/author/39598/Ιωσήφ-Στεφάνου
    • www.diadrastika.com.Αρχαία Ελλάδα, Το Ηλιοτρόπιο της Σύρου και το «Μυστικό Πηγάδι του Φερεκύδη»
    • www.koinignomi.gr>epikentro-o-syrianos-filosofos, 15 Απριλίου 2016Απ
    • previous arrow
      next arrow
      PlayPause
      Slider