Από τον κόσμο των φυτικών ειδών

Από τον κόσμο των φυτικών ειδών

ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ  ΜΕ  ΜΕΛΛΟΝ

Γεωργίου Π. Σαρλή

Παυλώνια

Είναι αναμφισβήτητο, ότι η συνεισφορά των φυτικών ειδών στην επιβίωση των ανθρώπων όλου του πλανήτη είναι πολύτιμη, καθώς κατέχουν νευραλγικό ρόλο στη διατήρηση της ισορροπίας του γήινου οικοσυστήματος. Αλλά και η εξάρτηση του ανθρώπου από τον φυσικό κόσμο, που πάντοτε τον γοήτευε και τον μάγευε, για τα απαραίτητα της υπάρξεώς του, δηλαδή τροφή, ένδυση, στέγαση δημιουργήθηκε από τότε που πρωτοεμφανίστηκε στη γη.

Είναι γνωστόν, ότι στα αρχαία χρόνια οι άνθρωποι είχαν συνδέσει τα φυτικά είδη (Δάφνη, Δρυς, Κισσός, Πλάτανος, Ροδιά κ.ά.) με θεότητες, με τις οποίες προσπαθούσαν να έχουν μία αρμονική συμβίωση.

Έτσι, η αναγκαία κοπή ενός δέντρου ήταν πράξη με ιερό περιεχόμενο και συνοδευόταν από μία στάση που τιμούσε και ευχαριστούσε το δέντρο που θυσιαζόταν για τη διατήρηση της ζωής. Επίσης, τόσο η ίδια η φύση αναγνωριζόταν ως ναός των πνευματικών δυνάμεων (Δρυάδες, Αμαδρυάδες κ.ά.), όσον και ο ύπατος βαθμός ιερότητας των δέντρων, που αποτελούσαν πλέον δυνατά σύμβολα, την ίδια την ενσάρκωση της ζωής, το διαρκές αναγεννόμενο Σύμπαν. Μάλιστα στο κέντρο του υπήρχε πάντοτε το ιερό δέντρο (Lignum Vitae ή Axis Mundi), καθώς και ο δεσμός των τριών κοσμικών επιπέδων: οι ρίζες με τον Κάτω Κόσμο, ο κορμός με το γήινο επίπεδο και τα κλαδιά με τον ουρανό και τους αστερισμούς.

Γενικώς τα δέντρα εμφανίζονται διαχρονικά σε διαφόρους πολιτισμούς ως σύμβολα αέναης ανανεώσεως και γονιμότητας. Επίσης, να διαθέτουν μαντικές ιδιότητες (βελανιδιά μαντείου Δωδώνης) και να συνδέονται τόσο με τον θάνατο και τη λατρεία των νεκρών (κυπαρίσσι, λεύκα) όσο και με τη γένεση (τοκετός Λητούς, Ρίζα του Ιεσσαί). Ακόμη, να εμφανίζονται στην εικονογραφία του κρητομυκηναϊκού κόσμου, της αρχαϊκής περιόδου, στους βυζαντινούς ναούς και στην ελληνική λαϊκή τέχνη.

Όσον αφορά στη δημιουργία τους, η ελληνική Μυθολογία μας γνωστοποιεί ότι μόλις ο κόσμος είχε δημιουργηθεί συγκεντρώθηκαν όλοι μαζί οι θεοί και αποφάσισαν να τον ομορφύνουν. Τότε η Χλωρίς (θεά των ανθοφόρων φυτικών ειδών) και ο αγαπημένος της Ζέφυρος (θεός του δυτικού ανέμου που επιδρούσε ευνοϊκά στη βλάστηση) γέννησαν όλα τα καλλιεργούμενα ή μη φυτικά είδη. Κατ΄ άλλη εκδοχή, όταν το αίμα μιας θεότητας έπεφτε στο έδαφος ή η θεότητα απεβίωνε σε κάποια τοποθεσία, εκεί φύτρωναν ανθοφόρα φυτικά είδη (Άδωνις, Άττης, Νάρκισσος κ.ά.).

Βεβαίως η καλλιέργεια των δενδρωδών ειδών κατά την μακραίωνη διαδρομή της, διαμορφώθηκε σταδιακά και ανάλογα με την εξέλιξη του ανθρώπου. Από διάφορες πηγές και τα ομηρικά έπη πληροφορούμεθα ότι μερικά δενδρώδη καρποφόρα είδη καλλιεργούνταν τόσο στη Μεσοποταμία και Αίγυπτο, όσο και πριν από τον 5ο αι. π.Χ. στην Ελλάδα.

Αργότερα, από πληροφορίες των αρχαίων Ελλήνων και Ρωμαίων συγγραφέων γίνονται γνωστές διάφορες βελτιωμένες δενδροκομικές πρακτικές, μέχρι την Αναγέννηση, όπου βάσει παρατηρήσεων και πειραματισμού διάφοροι ερευνητές έθεσαν τις αρχικές βάσεις για την επιστημονική υποστήριξη της δενδροκομίας.

Σήμερα με την χρησιμοποίηση της σύγχρονης τεχνολογίας, όργανο συνδυασμού πολλών παραμέτρων, ο ανθρώπινος παράγων εφαρμόζει κατάλληλες μεθόδους στην παραγωγή, διακίνηση και εμπορία καρπών, ενώ συγχρόνως επιδιώκει και την προστασία του περιβάλλοντος.

Στη χώρα μας που ευνοείται πολύ η ανάπτυξη δενδρωδών καλλιεργειών, λόγω της ποικιλίας των εδαφοκλιματικών της συνθηκών, δύνανται να καλλιεργηθούν οπωροφόρα (δέντρα και θάμνοι) και από άλλες κλιματικές περιοχές. ΄Ετσι, εκτός των γνωστών παραδοσιακών δενδροκαλλιεργειών και των αποδοτικών φυτειών με υποτροπικά – τροπικά είδη (αβοκάντο, ακτινίδιο, μπανάνα κ.ά.) νέα είδη, υποκείμενα και ποικιλίες δύνανται να χρησιμοποιηθούν σε φυτείες βιομάζας (ενέργεια – χημικά), παραγωγή τεχνητού ξύλου, φαρμακευτικών και διατροφής προϊόντων, καθώς και για καλλωπιστική – αισθητική χρήση.

Κατωτέρω αναφέρονται ξυλώδη φυτικά είδη που δύνανται να καλλιεργηθούν στη χώρα μας, με χαμηλό κόστος φυτείας και καλλιέργειας και να αποτελέσουν μία νέα εναλλακτική καλλιέργεια για τους δενδροκαλλιεργητές:

Αρώνια (Aronia melanocarpa), αγγλ. Black chokeberry. Δενδρύλλιο φυλλοβόλο μέχρι 3,5 μ. ύψους που ανήκει στην οικογένεια Rosaceae. Απαντάται ευρέως στη βορειοανατολική Αμερική και νότια στον Καναδά. Είδος καλλωπιστικό με κόκκινους ή μελανούς καρπούς, ενδείκνυται για θαμνώδεις φράκτες και δύνανται να αναπτυχθεί σε ξηρά και βραχώδη εδάφη. Διακρίνεται για τις φαρμακευτικές του ιδιότητες. Τα εκχυλίσματα των φύλλων και των καρπών του που είναι βρώσιμοι, εύγευστοι και περιέχουν πηκτίνη, η οποία μας προστατεύει και από τη ραδιενέργεια, χρησιμοποιούνται στη βιομηχανία τροφίμων και στη φαρμακοβιομηχανία.

Κρανιά (Cornus mas), αγγλ. Cornelian cherry. Δέντρο δασικό μέχρις 6 μ. ύψους που ανήκει στην οικογένεια Cornaceae. Απαντάται στις εύκρατες περιοχές του βορείου ημισφαιρίου και στις δασώδεις περιοχές της χώρας μας. Το ξύλο της είναι σκληρό και από ομηρικής εποχής αναφέρεται με το όνομα “κράνεια” και ο καρπός της “καρπός κρανείας”. Επίσης, αναφέρεται ότι οι Αχαιοί κατασκεύασαν τον δούρειο ίππο με ξυλεία κρανιάς από το ιερό δάσος του Απόλλωνα (Παυσανίας). Είδος με πολλές ποικιλίες, εύκολης καλλιέργειας παρουσιάζει μεγάλο οικονομικό ενδιαφέρον, λόγω των θρεπτικών και φαρμακευτικών ιδιοτήτων των καρπών του, ιδιαίτερα των βακτηριογόνων, αποκαλούμενο ως το “δέντρο της μακροζωίας”.

Η κρανιά, μακρόβιο δέντρο με ελάχιστες γενικές καλλιεργητικές απαιτήσεις, δύναται να καλλιεργηθεί στις ημιορεινές και ορεινές περιοχές της χώρας μας, όπου οι εδαφοκλιματικές συνθήκες είναι ευνοϊκές για την ανάπτυξή της και κατά προτίμηση με ντόπιες ποικιλίες. Οι καρποί του (κράνα) και τα προϊόντα μεταποιήσεώς τους εντάσσονται σήμερα στις υπερτροφές (superfoods) όπως τα γκότσι-μπέρι, ιπποφαές, κραν-μπέρι, μύρτιλο κ.ά., που εξασφαλίζουν πρόληψη για πολλές παθήσεις και έχουν αρχίσει πλέον να καλλιεργούνται και στην πατρίδα μας.

Παυλώνια (Paulownia tomentosa). Δέντρο φυλλοβόλο μέχρι 10-25 μ. ύψους που ανήκει στην οικογένεια Scrophulariaceae (Δ. Καββάδας). Ιθαγενές της κεντρικής και δυτικής Κίνας είναι ταχέως αναπτυσσόμενο για τούτο αποκαλείται “φυτό του Φοίνικα”. Από ιστορικές αναφορές των Κινέζων, που χρονολογούνται από το 1050 π.Χ.,πληροφορούμεθα ότι η παυλώνια καλλιεργείτο σε φυτείες παραγωγής ξύλου, το οποίο χρησιμοποιούσαν στην κατασκευή ασιατικών έγχορδων οργάνων και στην ξυλογλυπτική. Αναπτύσσεται σε ποικίλα περιβάλλοντα, ανεκτικό στη ρύπανση, χωρίς απαιτήσεις στη σύνθεση του εδάφους. Επιβιώνει μετά από πυρκαγιά, οπότε δύναται να χρησιμοποιηθεί στις αναδασώσεις. Επίσης προσφέρεται για φυτείες βιομάζας, παραγωγή τεχνητού ξύλου, αποκατάσταση υποβαθμισμένων εδαφών, τροφή φυτοφάγων ζώων και μελισσών και ως καλλωπιστικό σε δενδροστοιχίες και πάρκα.

Πέραν αυτών, ιδιαίτερης σημασίας είναι ότι οι φυτείες της βιομάζας του δεν προξενούν αρνητικές επιπτώσεις στο κλίμα, στο περιβάλλον και στην ανθρώπινη υγεία.

Στέβια (Stevia rebandiana). Πολυετές ποώδες φυτικό είδος μέχρι 50 εκατ. ύψους, που ανήκει στην οικογένεια Asteraceae. Απαντάται στην τροπική Αμερική και ιδιαίτερα στην Παραγουάη και Βραζιλία. Το εκχύλισμα των αποξηραμένων φύλλων της παρέχει ένα φυσικό γλυκαντικό καταγεγραμμένο από το 1887, που χρησιμοποιούσαν οι κάτοικοι του τόπου καταγωγής της. Η καλλιέργειά της είναι εύκολη και δύναται να φυτευτεί σε κήπο ή και σε γλάστρα. Σήμερα η Στέβια χρησιμοποιείται ως φυτική ουσία διατροφής που αντικαθιστά τη ζάχαρη. Άλλωστε, η Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων (EFSA) από το 2010 είχε ανακοινώσει ότι τα συστατικά του φυτού είναι τελείως ασφαλή για την ανθρώπινη υγεία και είχε εγκρίνει  τη χρήση των διαφόρων εμπορεύσιμων μορφών του.

Στη χώρα μας, άρχισε σε Ροδόπη και Θράκη, με τη στήριξη των εταιρειών “Παπαστράτος” και “Stevia Hellas”, πιλοτικό πρόγραμμα καλλιέργειας του φυτού για να οδηγήσει σε μία οικονομική βιώσιμη καλλιέργεια τους παραδοσιακούς καπνοπαραγωγούς.

Συκιά (Ficus carica), αγγλ. Fig. Δέντρο μέχρι 5-7 μ. ύψους που ανήκει στην οικογένεια Moraceae. Κατάγεται πιθανόν από τη Μικρά Ασία και κατά τις ομηρικές πηγές καλλιεργείται στην Ελλάδα από την αρχαιότητα, όπου τότε στην Αθήνα οι καταγγέλοντες τους παράνομους εξαγωγείς σύκων από την Αττική, ονομάζονταν “συκοφάντες”. Οι συκιές αναλόγως του τρόπου καλλιέργειάς τους διακρίνονται σε άγριες, μονόφορες και δίφορες. Δεν έχουν ιδιαίτερες απαιτήσεις σε έδαφος και είναι από τα ανθεκτικότερα οπωροφόρα δέντρα στην ξηρασία. Οι αληθινοί καρποί της συκιάς είναι μικροί ξηροί και αδιάρρηκτοι (αχαίνια) που ευρίσκονται εντός κοίλου ταξιανθικού άξονα, το σύκο (syconium).

Οι καρποί της άγριας συκιάς καλούνται ερινεοί (κν. ορνοί), δεν είναι εδώδιμοι αλλά χρησιμοποιούνται για την επικονίαση (ερινεασμός) των θηλέων ανθέων των ποικιλιών της ήμερης συκιάς με το υμενόπτερο Blastophaga spenes που αναπτύσσεται εντός αυτών.

Επίσης, αξίζει να αναφερθεί ότι η καλλιέργειά της, λόγω της κλιματικής αλλαγής, έχει αρχίσει να εξαπλώνεται και σε βορειότερες περιοχές της χώρας μας, όπως και δύναται να καλλιεργηθεί εντός θερμοκηπίου για εκτός εποχής παραγωγή σύκων.

Τέλος, η συκιά που αναφέρεται πενήντα επτά  φορές στη Βίβλο, φέρεται πολλές φορές ως το Δέντρο της Ζωής και το σύκο ως ο απαγορευμένος καρπός, σύγχυση που οφείλεται στην αναφορά πως ο Αδάμ και η Εύα, μετά τη βρώση του απαγορευμένου καρπού, κάλυψαν με τα φύλλα της τη γύμνια τους.

Από τα ανωτέρω αναφερθέντα τεκμαίρεται ότι μελλοντικά τα αναφερόμενα φυτικά είδη είναι εφικτό να καλλιεργηθούν στη χώρα μας σε εδαφικές και κλιματικές συνθήκες που το επιτρέπουν. Εν όψει μάλιστα της επερχόμενης κλιματικής αλλαγής, θα αποτελέσουν και νέες εναλλακτικές καλλιέργειες προς όφελος των οπωροπαραγωγών.

Ωστόσο, θα πρέπει από τις πολλές τους ποικιλίες να προτιμώνται οι ντόπιες, όπως και κατά την προμήθεια των φυταρίων να τηρείται η ισχύουσα νομοθεσία (πιστοποίηση ποικιλίας, χώρας προελεύσεως, υγείας κ.λπ.). Άλλωστε σήμερα με τη ρύθμιση των χιλιάδων δασωθέντων αγρών, αναμένεται να χρησιμοποιηθούν και για δενδροκομική χρήση αρκετές από αυτές τις εκτάσεις αγροτικού μεν χαρακτήρα που δασώθηκαν όμως λόγω εγκαταλείψεώς τους σε δύσκολες ιστορικές συνθήκες.

Φυτό Στέβια