Δίδυμες Οικίες

ΔΙΔΥΜΕΣ ΟΙΚΙΕΣ ΜΟΥΜΤΖΗ – ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ

Κείμενο – φωτογραφίες Χρήστου Θανόπουλου

Η Πλατεία Τσιροπινά είναι μια από τις ωραιότερες πλατείες της Ερμούπολης, στη μοναδική συνοικία Βαπόρια. Περιβάλλεται από εξαιρετικά νεοκλασικά κτίρια, με άμεση γειτνίαση προς τη θάλασσα. Στην πλατεία καταλήγουν οι οδοί Σουρή και Καλομενοπούλου, ενώ ξεκινά η ελαφρώς ανηφορική οδός Απόλλωνος και στο βάθος ξεχωρίζει το καμπαναριό με το ρολόι του επιβλητικού ναού του Αγ. Νικολάου. Επί της πλατείας βρίσκονται εκτός των άλλων, οι δίδυμες οικίες Μουμτζή – Αποστόλου.

Η πλατεία διανοίχτηκε το 1880, το όνομα όμως του δημάρχου το πήρε αργότερα. Η έπαυλη του Κωνσταντίνου Τσιροπινά (αρχικά Εμμ. Σαλούστρου) βρίσκεται επίσης επί της πλατείας (η πρώην Νομαρχία Κυκλάδων και νυν Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου). Η περιοχή ανήκε στον Θεσσαλό έμπορο Νικόλαο Μεταξά (1796-1855), από τους πρώτους οικιστές. Ο Κωνσταντίνος Τσιροπινάς (1845-1914), γιός του Χίου εμπόρου Αντωνίου Τσιροπινά και της Ζηνοβίας Παρπαριά, ήταν ένας από τους ιδιοκτήτες του Νεωρίου, τραπεζίτης, εφοπλιστής και δήμαρχος (1887-1895). Παντρεύτηκε (1875) την Καλλιόπη Εμμ. Σαλούστρου και διαδέχτηκε τον πεθερό του στο βυρσοδεψείο, το οποίο ιδρύθηκε το 1839 και έκλεισε το 1937. Βρισκόταν εκεί που είναι σήμερα τα ιατρεία του ΙΚΑ, σε μικρή απόσταση από το πρώτο βυρσοδεψείο της Ερμούπολης, που είχε ιδρύσει ο Χ’ Φραγκούλης Καλουτάς τη δεκαετία του 1820. Οι δύο γιοί του Κ. Τσιροπινά, Αντώνιος και Εμμανουήλ  συνέχισαν τις επιχειρήσεις του. Οι δύο κόρες του Μαρία και Ζεννή, παντρεύτηκαν αντίστοιχα τους τραπεζίτες Εμμανουήλ Λαδόπουλο και Θεμιστοκλή Αράγκη.

Το 1989 τοποθετήθηκε στο κέντρο της πλατείας η προτομή του στρατιωτικού Σπύρου Μουστακλή (1926-1986), αγωνιστή κατά της Χούντας, ο οποίος υπηρέτησε στην Ερμούπολη ως αξιωματικός. Την προτομή φιλοτέχνησε ο γλύπτης Άγγελος Βλάσης. Ο Σπύρος Μουστακλής έλαβε μέρος στην Εθνική Αντίσταση (οργάνωση ΕΟΕΑ – ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα), σε μάχες εναντίον ιταλικών και γερμανικών κατοχικών δυνάμεων, συμμετείχε στον εμφύλιο πόλεμο ως ανθυπολοχαγός, στον πόλεμο της Κορέας ως υπολοχαγός και στο Κίνημα του Ναυτικού κατά της Χούντας ως ταγματάρχης. Το κίνημα προέβλεπε την εγκατάσταση Εθνικής Κυβέρνησης στη Σύρο. Μετά την προδοσία του κινήματος συνελήφθη, βασανίστηκε απάνθρωπα στο ΕΑΤ-ΕΣΑ επί 47 μέρες (1973), με αποτέλεσμα να μείνει παράλυτος. Περπάτησε αλλά δεν μπόρεσε να ξαναμιλήσει, μέχρι τον πρόωρο θάνατο του, σε ηλικία 60 ετών. Κηδεύτηκε με τιμές ήρωα, στη γενέτειρα του Μεσολόγγι. Ο «Δρόμος Ειρήνης», εμπνεύσεως της Κυπρίας εκπαιδευτικού Σκεύης Λακαταμίτου, που διοργανώνουν το 1ο Γυμνάσιο Σύρου και η Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, στα πλαίσια των σχολικών εκδηλώσεων για το Πολυτεχνείο και την εισβολή του Αττίλα στην Κύπρο, τερματίζει στην Πλατεία Τσιροπινά, γίνεται τρισάγιο, κατάθεση στεφάνων στην προτομή του Σπύρου Μουστακλή, ενώ ακολουθούν στο κτίριο της Περιφέρειας χαιρετισμοί, τραγούδια και ποιήματα από τους μαθητές του 1ου Γυμνασίου. Το όνομα του ήρωα  Σπύρου Μουστακλή,  δόθηκε σε πλατεία στα Ψαριανά, σε στρατόπεδο στο Μεσολόγγι,  σε οδούς ελληνικών πόλεων και είναι πλέον διαχρονικό σύμβολο της ελευθερίας,  της δημοκρατίας, της ειρήνης.

Οι δίδυμες οικίες Μουμτζή – Αποστόλου κτίστηκαν το 1887-1888 από τον εργολάβο Χατζηγεώργιο Γρέκα, για τους συνιδιοκτήτες του οικοπέδου, τον βιομήχανο Αλέξανδρο Δ. Αποστόλου και τον Χιώτη τοκιστή Ιωάννη Μουμτζή (μουμτζής, ο κηροποιός στα τουρκικά).

Ο Δημήτριος Αποστόλου, υφαντής από τη Θεσσαλία, αγόρασε οικόπεδο στο λιμάνι από το ναυπηγό Νικόλαο Παγίδα. Είχε πέντε γιούς, οι οποίοι συνέστησαν εταιρεία. Το εργοστάσιο των Αδελφών Δ. Αποστόλου καταλάμβανε  το τετράγωνο Φολεγάνδρου, Θερμοπυλών, Αφροδίτης, Ακτής Στρατάρχη Παπάγου και περιλάμβανε αλευρόμυλο (1883-1884), σιδηρουργείο, μηχανουργείο και την οικία του Ιωάννη Δ. Αποστόλου. Οι αδελφοί Αποστόλου πτώχευσαν το 1892 και το εργοστάσιο αγόρασε σε πλειστηριασμό ο Δ. Βαφιαδάκης. Το ξενοδοχείο ‘’Esperance’’, με πρόσοψη στο λιμάνι, είναι πρόσφατο οικοδόμημα.

Οι όψεις των δίδυμων κτιρίων είναι πανομοιότυπες, με αδρά λαξευμένα μαρμάρινα στοιχεία, τοίχους σοβατισμένους και χρωματισμένους. Ξεχωρίζει η οικία Μουμτζή στα δεξιά, κυρίως λόγω του αξιόλογου εσωτερικού διακόσμου.  Στους εξώστες επί της πλατείας υπάρχουν χυτές σιδεριές, σύμφωνα με τη μόδα της εποχής, ενώ σφυρήλατες κλασικές υπάρχουν στους εξώστες των πλαγίων όψεων. Ο εισερχόμενος στην οικία Μουμτζή, στον διάδρομο αντικρίζει δεξιά και αριστερά από έναν ζωγραφιστό αμφορέα με πολύχρωμα λουλούδια, σε κόγχη. Φυτικά μοτίβα στολίζουν την οροφή του διαδρόμου. Στο τέλος του διαδρόμου υπάρχει εσωτερική υπέροχη ξυλόγλυπτη θύρα με αδιαφανές κρύσταλλο. Στο ισόγειο υπάρχουν τρία δωμάτια. Αριστερά του χώρου υποδοχής υπάρχει ένα δωμάτιο (γραφείο σήμερα), ενώ δεξιά είναι η κουζίνα με το χαρακτηριστικό τζάκι και το σαλόνι-γραφείο του διευθυντή, με εξώστη προς την πλατεία. Από τον χώρο υποδοχής ανεβαίνει κανείς με επιμελημένη ξύλινη κλίμακα στον 1ο όροφο και από εκεί στο δώμα της ταράτσας. Υπάρχουν χρωματιστά βιτρώ, πάνω από τις θύρες των δωματίων του ισογείου. Σε οροφογραφία δωματίου του 1ου ορόφου υπάρχουν διακοσμητικά φυτικά μοτίβα, ανθέμια και 4 μικροί πίνακες με ισάριθμα μικρά παιδιά-ερωτιδείς σε εξοχικό τοπίο, που συμβολίζουν τις καλές τέχνες (γλυπτική, ζωγραφική, μουσική, ρητορική). Το κτίριο σήμερα είναι η έδρα της Αναπτυξιακής Εταιρείας Κυκλάδων Α.Ε. – Αναπτυξιακής Ανώνυμης Εταιρείας Ο.Τ.Α. (ιδρύθηκε το 1994), υπάγεται στο Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και στη Γενική Γραμματεία Αγροτικής Πολιτικής και Διαχείρισης Κοινοτικών Πόρων. Σκοπός της είναι η προώθηση της επιχειρηματικότητας και της βιώσιμης ανάπτυξης, σε συνεργασία με πολίτες, επιχειρήσεις, φορείς, της ευρύτερης περιοχής των Κυκλάδων, συμμετέχοντας σε προγράμματα (LEADER) ή εφαρμογές σχετικών πολιτικών εντός και εκτός Ελλάδος.

Η οικία Μουμτζή είναι διάσημη για τον εκπληκτικό διάκοσμο στο γωνιακό δωμάτιο του ισογείου-σαλόνι, σήμερα γραφείο του διευθυντή της Αναπτυξιακής Εταιρείας Κυκλάδων Α.Ε. Ο διάκοσμος αναπαριστά ξύλινο κιόσκι στην εξοχή (περίτεχνος ξύλινος σκελετός με αναρριχώμενα φυτά, λουλούδια, πουλιά, δένδρα και κορίτσι πίσω από ξύλινο φράκτη). Πιθανολογείται ότι η οικογένεια είχε ένα κορίτσι που δεν επιτρεπόταν να παίζει με τα άλλα παιδιά και απεικονίζεται στην τοιχογραφία. Αυτό το δωμάτιο δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από μια αίθουσα ευρωπαϊκού ανακτόρου. Αξίζει να το επισκεφθούν όλοι και να το θαυμάσουν.

Στο αριστερό κτίριο (οικία Αλεξάνδρου Δ. Αποστόλου), το ισόγειο χρησιμοποιείται ως γραφείο του δικηγόρου κ. Δημητρίου Συκουτρή,  με θαυμάσιες οροφογραφίες σε δύο δωμάτια, ενώ ο πρώτος όροφος είναι κατοικία.

Ευχαριστούμε θερμά την κ. Κ. Τσαγκαράκη και τον κ. Κ. Βολτή από την Αναπτυξιακή Εταιρεία Κυκλάδων Α.Ε. για τη φιλοξενία τους. Ευχαριστίες πολλές και στον δικηγόρο κ. Δ. Συκουτρή για τις πληροφορίες που μας έδωσε.

Η Γ΄ τάξη του 1ου Δημοτικού Σχολείου Ερμούπολης, υπό την επίβλεψη των εκπαιδευτικών κ. κ. Αποστολίδου Ελισάβετ και  Γαραντζιώτη Ιωάννη υλοποίησαν εντός του 2018 το εμπνευσμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Οι Ουρανοί της Ερμούπολης», με την ευγενή χορηγία του «Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση». Μαθητές και εκπαιδευτικοί επισκέφθηκαν το δημαρχείο και τα σημαντικότερα νεοκλασικά κτίρια, όπως τα μέγαρα Βελισσαρόπουλου, Ανδρουλή, Μουμτζή, κ.α. Τα παιδιά γνώρισαν την ιστορία τους, παρατήρησαν προσεκτικά τις υπέροχες τοιχογραφίες- οροφογραφίες, ευαισθητοποιήθηκαν στην διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου τους και έγιναν οι νέοι «μικροί  ξεναγοί» της Ερμούπολης. Εκδόθηκε καλαίσθητο σχολικό λεύκωμα με τον τίτλο «Οι Ουρανοί της Ερμούπολης», με φωτογραφίες τοιχογραφιών, το οποίο παρουσιάστηκε στην Παιδική Βιβλιοθήκη Ερμούπολης την 24η Μαΐου 2018. Το λεύκωμα και οι ζωγραφιές τοιχογραφιών των μαθητών απετέλεσαν τη βάση θερινού εκπαιδευτικού προγράμματος που αγκάλιασε όλο το νησί. Συγχαρητήρια σε όλους! Τα παιδιά είναι το μέλλον της πατρίδας μας!

Βιβλιογραφία

    • Αγριαντώνη Χριστίνα, Φενερλή Αγγελική, Ερμούπολη – Σύρος, Ιστορικό Οδοιπορικό, Δ.Ε.Α.Ε., εκδόσεις ΟΛΚΟΣ, Αθήνα 2000
    • Οι Ουρανοί της Ερμούπολης, Γ΄ τάξη 1ου Δημοτικού Σχολείου Ερμούπολης, σχολικό λεύκωμα, Ερμούπολη 2018
    • Ορφανός Βασίλης, Τουρκικά δάνεια στα ελληνικά της Κρήτης, εκδόσεις Propylaeum, Heidelberg University Library 2020
    • Χαραλάμπους Λίτσα, Πάντα θα ζει ακόμη και μέσα από τη θλιβερή λήθη του σήμερα, Ευγενώς – Αγενώς, Ο ΛΟΓΟΣ των Κυκλάδων, 14 Νοεμβρίου 2019, Αρ. φύλλου: 648 – Έτος 13ο
    • el.wikipedia.org/wiki/Σπύρος-Μουστακλής
    • e-cyclades.gr/about-us/
    • gr>item>Cyclades-org
    • latsis-foundation.org/amea/ell/grants/oi-ouranoi-tis-ermoupolis
    • syros-agenda.gr/parousiasi-lefkomatos-oi-ouranoi-tis-ermoupolis
previous arrow
next arrow
Slider