Δόμνα Βισβίζη

ΔΟΜΝΑ ΒΙΣΒΙΖΗ

Η ΘΡΑΚΙΩΤΙΣΣΑ ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΙΝΑ

Κείμενο, φωτογραφίες:  Χρήστου Θανόπουλου

Η παραμονή της Εθνικής Εορτής της 28ης Οκτωβρίου 2019, με βρήκε στην ακριτική πόλη της Αλεξανδρούπολης. Τα μεγάφωνα της Λέσχης Αξιωματικών στη Λεωφόρο Δημοκρατίας, παιάνιζαν δυνατά εμβατήρια, τονίζοντας τη σημασία της επετείου που θα ξημέρωνε. Περιδιάβαινα την κεντρική, πολύβουη, ολόφωτη οδό, γεμάτη καταστήματα, καφέ, αυτοκίνητα, περαστικούς και πολλούς φοιτητές της Ιατρικής, Μοριακής Βιολογίας και Παιδαγωγικής Σχολής. Πέρασα μπροστά από το Ιστορικό – Λαογραφικό Μουσείο, την προτομή του εθνικού ήρωα Ίωνος Δραγούμη και κατευθύνθηκα προς την παραλία με τον περίφημο Φάρο. Είχε αρχίσει να σουρουπώνει και στο βάθος του πορτοκαλογάλαζου ορίζοντα, διαγραφόταν η φιγούρα της Σαμοθράκης, του νησιού των Καβείρων, με το όρος Σάος, το ψηλότερο του Αιγαίου Πελάγους.

Η Αλεξανδρούπολη με την ωραία ρυμοτομία, έλκει την καταγωγή της από την αρχαιότητα, όταν ιδρύθηκε πολίχνη από τον Μ. Αλέξανδρο. Ακολούθησε την πολυκύμαντη πορεία της Θράκης, περνώντας από τα χέρια Ρωμαίων, Βυζαντινών, Λατίνων, Οθωμανών. Τον 19ο αιώνα ψαράδες από Μαρώνεια, Μάκρη, έστησαν τον οικισμό του Δεδέ – Αγάτς (που σημαίνει δένδρο του ασκητή – δερβίση, που δίδαξε και τάφηκε κάτω από μια βελανιδιά).

Το 1871 η περιοχή γίνεται συγκοινωνιακός – εμπορευματικός κόμβος, περνούν οι σιδηροδρομικές γραμμές Μακεδονίας, κτίζονται αποθήκες, εγκαθίστανται προξενεία. Ο αστικός οικισμός ουσιαστικά ιδρύεται το 1876. Το ρυμοτομικό του σχέδιο εκπονούν Ρώσοι μηχανικοί (1877-1879), που συνόδευαν τα στρατεύματα τους στις επιχειρήσεις του ρωσοτουρκικού πολέμου. Τότε κτίζεται και ο Φάρος στο λιμάνι (1880). Αργότερα διέρχεται το περίφημο Orient Express (γραμμή Βερολίνου – Κωνσταντινούπολης, 1897). Καταλήφθηκε από τον ελληνικό στόλο το 1912 και στη συνέχεια από τους Βουλγάρους, ενώ το 1919 τέθηκε υπό διασυμμαχική διοίκηση. Με τη Συνθήκη του Νειγύ (1919) η Θράκη πέρασε στο ελληνικό κράτος και μαζί με αυτήν και το Δεδέ – Αγάτς (14/5/1920), που μετονομάστηκε σε Αλεξανδρούπολη, προς τιμήν του βασιλιά Αλέξανδρου. Κτίστηκαν όμορφες οικίες, με ανάμικτα ευρωπαϊκά και ανατολίτικα στοιχεία, ευαγή εκπαιδευτικά ιδρύματα (Ζαρίφειος Παιδαγωγική Ακαδημία, Λεονταρίδειος Σχολή) και ο Ι. Ν. Αγ. Ελευθερίου.

Στην πλατεία του Φάρου, σε μικρή απόσταση από τον Φάρο και κάτω από το 3ο Γυμνάσιο Αλεξανδρούπολης, στέκει επιβλητικό το ορειχάλκινο σύμπλεγμα των θαλασσομάχων της Αίνου, του ζεύγους Βισβίζη. Η Δόμνα Βισβίζη είναι η μεγάλη Θρακιώτισσα ηρωίδα, που ποτέ δεν έτυχε της ανάλογης προβολής, όπως οι υπόλοιποι ήρωες της επανάστασης του 1821, έδωσε τα πάντα για την Ελλάδα, αλλά δεν είχε την ευτυχία να δει απελευθερωμένη την πατρίδα της Αίνο (παραθαλάσσια πόλη της Ανατολικής Θράκης, δίπλα στην ελληνοτουρκική μεθόριο του Έβρου). Η Δόμνα Βισβίζη και ο σύζυγος της Χατζηαντώνης Βισβίζης μυήθηκαν στη Φιλική Εταιρεία και αφιέρωσαν ζωή, οικογένεια και περιουσία στην απελευθέρωση και στη Μεγάλη Ιδέα. Η Δόμνα Βισβίζη στέκει αγέρωχη κραυγάζοντας, με τα χέρια προτεταμένα, το δεξί προς τον ουρανό, ενώ το αριστερό δείχνει προς την Αίνο. Ο Χατζηαντώνης Βισβίζης κείτεται στα πόδια της νεκρός, δίπλα σε κανόνι. Πρόκειται για συγκλονιστικό δημιούργημα του γλύπτη Γιώργου Μέγκουλα (1987). Τα αποκαλυπτήρια του γλυπτού έγιναν από τον δήμαρχο Τάσο Σουλακάκη, με καταγωγή από την Αίνο, όπως και πολλοί Αλεξανδρουπολίτες. Εκατέρωθεν του ορειχάλκινου συμπλέγματος στέκουν οι μαρμάρινες προτομές της Δόμνας Βισβίζη και του μεγάλου γιού της Θεμιστοκλή – Τιμολέοντα. Προτομή της Δόμνας Βισβίζη, έργο του Απ. Φανακίδη, υπάρχει και στο Πεδίον του Άρεως, στην Αθήνα.

Η συμβολή της οικογένειας Βισβίζη και των Αινιτών στις ναυτικές επιχειρήσεις του 1821 υπήρξε πολύτιμη. Το 1813 η ναυτική δύναμη της Αίνου ανερχόταν σε 4 μεγάλα καράβια και 60 σακολέβες. Το 1821 τα καράβια της πόλης έφταναν τα 300 και πολλά από αυτά ταξίδευαν μέχρι τη Συρία και την Αίγυπτο.

Ο καπετάν Χατζηαντώνης Βισβίζης, πλούσιος καραβοκύρης, είχε στην κατοχή του τα πλοία «Καλομοίρα» και «Δόμνα», τα οποία σάλπαραν από την Αίνο τέλος Μαρτίου του 1821, για να λάβουν μέρος στον Αγώνα, υπό τη σημαία των Ψαριανών. Το μπρίκι «Καλομοίρα» είχε ναυπηγηθεί  στην Οδησσό το 1817, από Ρώσους καραβομαραγκούς, με ξυλεία πεύκων Αίνου. Ήταν από τα μεγαλύτερα της εποχής, με 14 κανόνια, 140 ναύτες, μήκος 31,10 μ., πλάτος 7,80 μ. και χωρητικότητα 259 τόνους. Στο ευρύχωρο σαλόνι του, έμενε η οικογένεια και αργότερα συνεδρίαζε ο «Άρειος Πάγος» (η τότε κυβέρνηση). Η «Καλομοίρα» πήρε το βάπτισμα του πυρός στην Ίμβρο.

Μετά την έναρξη της Επανάστασης του 1821, οι Αινίτες κατέλαβαν το κάστρο (τέλη Απριλίου, αρχές Μαΐου 1821), αιχμαλώτισαν τις τουρκικές δυνάμεις, οι οποίες όμως εκμεταλλευόμενες την απουσία των αινίτικων πλοίων και ενισχυμένες με 800 άνδρες, κυριάρχησαν και πάλι. Ψαριανή μοίρα τεσσάρων πλοίων με επικεφαλής τον Ανδρέα Γιαννίτση, βομβάρδισε το οχυρό Ιμπριτζέ στον κόλπο του Σάρου και ανακατέλαβε το φρούριο. Στις επιχειρήσεις συμμετείχε η «Καλομοίρα» του Χατζηαντώνη και της Δόμνας Βισβίζη. Η Αίνος έμεινε για αρκετές μέρες στα χέρια των Ελλήνων, αλλά μετά την ανακατάληψή της από τους Τούρκους, πολλοί κάτοικοι της κατέφυγαν στην επαναστατημένη Ελλάδα, παίζοντας ενεργό ρόλο στον Αγώνα Ανεξαρτησίας, όπως οι: Χατζή Φραντζής Κούταβος, Γιάννης Καραβέλας, ο ιστορικός του Αγώνα Κάρπος Παπαδόπουλος και φυσικά ο Χατζηαντώνης Βισβίζης με την οικογένειά του. Αινίτικα πλοία ενώθηκαν με τον ελληνικό στόλο και συμμετείχαν στις ναυτικές επιχειρήσεις. Στη Σύρο έφθασαν 8 Αινίτες πρόσφυγες το 1821 και συνολικά 70 έως το 1830, σύμφωνα με το «Παλαιόν Δημοτολόγιον» (1821-1830).

Η «Καλομοίρα» μετέφερε τον Σερραίο μεγαλέμπορο- τραπεζίτη Εμμανουήλ Παππά, από την Κωνσταντινούπολη στο Άγιον Όρος με πολλά εφόδια (Φεβρουάριος 1821) για να ξεκινήσει την Επανάσταση στη Χαλκιδική. Μετά την αποτυχία του εγχειρήματος, ο Χατζηαντώνης Βισβίζης τον μετέφερε νεκρό στην Ύδρα. Συμμετείχε επίσης στις ναυμαχίες του Άθω, της Λέσβου και της Σάμου. Το 1822 (Απρίλιος – τέλος Ιουλίου), υποστήριξε τις επιχειρήσεις τωνꓽ Δημητρίου Υψηλάντη, Οδυσσέα Ανδρούτσου, Νικήτα Σταματελόπουλου (Νικηταρά),  στην Αγ. Μαρίνα της Λαμίας, οι οποίοι προσπαθούσαν να παρεμποδίσουν την κάθοδο του Δράμαλη στη νότιο Ελλάδα. Περιέπλεε τον δίαυλο των Ωρεών (βόρειο στενό Ευβοίας – Στερεάς Ελλάδος) και κανονιοβολούσε τους Τούρκους σε: Στυλίδα, Θερμοπύλες, Εύριπο, Βρυσάκια. Διέσωσε 3.000 Έλληνες αποκλεισμένους από τα τουρκικά στρατεύματα.

Απηύθυναν επιστολές ευγνωμοσύνης και αναγνώρισης των υπηρεσιών του ζεύγους Βισβίζη οι: Οδυσσεύς Ανδρούτσος, Νικήτας Σταματελόπουλος και ο αντιπρόεδρος του «Αρείου Πάγου» Άνθιμος Γαζής.

«Δια του παρόντος φανερώνομεν και αποδεικνύομεν ότι ο Χ’’ Αντώνιος Βισβίζης, Αινίτης, ευρισκόμενος εις νησίον Λιβάδα, όστις από Όλυμπον είχεν έλθει προς τον Άρειον Πάγον για υπόθεσιν του Γένους, και όντες ημείς πολιορκισμένοι εις Αγίαν Μαρίναν από τους εχθρούς με κανόνια επτά χτυπώντας μας…αμέσως εσηκώθη με μεγάλον πατριωτισμόν εις τα πανιά, και ήλθε με το καράβι του προς βοήθειαν μας και δίδωντας μας τα δύο κανόνια… εκράτησεν τρεις ημέρας πόλεμον ακαταπαύστως με κανόνια και ούτως ημπόρεσε ίνα εμβαρκαρισθή η κολώνα μας από τρεις χιλιάδες και να σωθεί…

Εκ του Μόλου Παλαιοχωρίου τη 15η Απριλίου 1822

Οδυσσεύς Αντρήτσου

Νικήτας Σταματελόπουλος

Ο Χατζηαντώνης Βισβίζης έχασε τη ζωή του από βόλι στον Βόρειο Ευβοϊκό, την 21η Ιουλίου 1822, πάνω στο κατάστρωμα του πλοίου του «Καλομοίρα». Ετάφη στο νησάκι Λιβάδα της Εύβοιας, πίσω από το ιερό του Ι. Ν. Αγίων Αναργύρων. Τη διακυβέρνηση του πλοίου ανέλαβε αμέσως η γυναίκα του Δόμνα Βισβίζη, ήδη έμπειρη στις πολεμικές επιχειρήσεις και συνέχισε την πολιορκία του Ευρίπου με τη βοήθεια του καπετάν Σταυρή (υπαρχηγού του πλοίου). Η Δόμνα Βισβίζη, κόρη γαιοκτήμονα της Θράκης, γεννήθηκε το 1783, παντρεύτηκε το 1808 τον Χατζήαντώνη Βισβίζη και απέκτησαν 5 παιδιά. Η Δόμνα Βισβίζη πολέμησε σαν άνδρας και συγκρίνεται από τον ιστορικό του Αγώνα Ιωάννη Φιλήμονα, με την Σπετσιώτισσα Μπουμπουλίνα. Έλαβε μέρος στην πολιορκία του Ευρίπου και σε επιχειρήσεις στο Αιγαίο. Από τους ιστορικούς Φιλήμονα και Σπηλιάδη έλαβε την προσωνυμία «καταδρομέας του Αιγαίου».

Όταν εξαντλήθηκαν τα εφόδια και τα χρήματα της οικογενείας, η οποία άλλωστε δεν έλαβε καμία οικονομική ενίσχυση από οποιονδήποτε, η Δόμνα Βισβίζη αδυνατούσε πλέον να συντηρήσει πλοίο με πλήρωμα και παραχώρησε την «Καλομοίρα» στην ελληνική κυβέρνηση. Στα τέλη του 1823 οι Υδραίοι ζήτησαν το πλοίο της για τις ανάγκες του υδραίικου στόλου. Ο πυρπολητής Πιπίνος το χρησιμοποίησε ως πυρπολικό, για να κάψει στον Τσεσμέ της Μ. Ασίας το 1824 την τουρκική φρεγάτα «Χαζνέ – Γκεμνισί» (καράβι – ταμείο – θησαυροφυλάκιο του τουρκικού στόλου). Πάμφτωχη και άρρωστη, με τα 5 ορφανά κατέληξε στο Ναύπλιο, όπου προσπαθούσε να τραβήξει το ενδιαφέρον της Διοίκησης στα λιμοκτονούντα παιδιά της. Το ένα παιδί χάθηκε λόγω λιμού (1826). Έλαβε μικρή σύνταξη 30 δρχ. τον μήνα, πήγε στη Μύκονο και μετά κατέληξε στην Ερμούπολη (1845). Πέθανε στον Πειραιά (1850) σε ηλικία 66 ετών, ξεχασμένη από όλους και σε έσχατη ένδεια.

Το φιλελληνικό κομιτάτο του Παρισιού, προσπαθώντας να περιθάλψει τα παιδιά των αγωνιστών, έφερε στο Παρίσι τον μεγάλο γιο των Βισβήζηδων, Θεμιστοκλή – Τιμολέοντα, μαζί με τα παιδιά των: Κανάρη, Γιαννίτση, Μ. Μπότσαρη και Παλάσκα. Ο νεαρός Θεμιστοκλής  – Τιμολέων Βισβίζης είχε ωραία ελληνικά χαρακτηριστικά και έγινε ο αγαπημένος προστατευόμενος των φιλελληνικών κύκλων της γαλλικής πρωτεύουσας. Το πορτραίτο με τα λόγια της μητέρας του Δόμνας από κάτω, καθώς  τον αποχαιρετά για τα ξένα, κυκλοφόρησε σε χιλιάδες λιθογραφικά αντίτυπα στην Ευρώπη, για την συγκέντρωση χρημάτων από τους φιλέλληνες Γάλλους και την αποστολή εφοδίων στον δοκιμαζόμενο ελληνικό λαό. Ο Θεμιστοκλής – Τιμολέων Βισβίζης επέστρεψε στην Ελλάδα (1832) και διορίστηκε ακόλουθος του Υπουργείου Εξωτερικών. Από το 1845 έως το 1876 ήταν διοικητής Νάξου. Η Μαριορίτσα Χατζηαντώνη Βισβίζη, αδελφή του Θεμιστοκλή – Τιμολέοντα, συνέταξε επιτάφιο λόγο για τον πατέρα της και ζήτησε από τον Καποδίστρια την αναγνώριση της προσφοράς του στον Αγώνα. Ο Καποδίστριας απάντησε θετικά και ο επιτάφιος δημοσιεύτηκε «δια των πιεστηρίων του κράτους» (Εθνικό Τυπογραφείο), τον Ιανουάριο του 1829.

Ο Κομοτηναίος Αντώνης Ρωσσίδης ανέσυρε από τη λήθη δημοτικό άσμα που τιμά την ηρωική Θρακιώτισσα καπετάνισσα.

Πουλάκι πόθεν έρχεσαι, πουλάκι για αποκρίσου

μην είδες και μην άκουσες για την κυρά Δομνίτσα,

την όμορφη και δυνατή, την αρχικαπετάνα,

πού ‘χει καράβι ατίμητο και πρώτο μέσ’ στα πρώτα,

καράβι γοργοτάξιδο, καράβι τιμημένο

καράβι που πολέμησε στης Ίμπρος το μπουγάζι;

Και το πουλάκι στάθηκε και το πουλάκι λέει:

την είδα την απάντησα σιμά στο Αγιονόρος.

Τρεις μέρες επολέμαγε με δυο χιλιάδες Μούρτους,

καράβια εδώ, καράβια εκεί, καράβια παραπέρα

και τούτη σαν τον αητό όρμαγε και χτυπούσε…

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1) Αναγνωστοπούλου – Παλούμπη Αναστασία, Πρόλογος, Περιοδικό Περίπλους Ναυτικής Ιστορίας, Τεύχος 94, Ιανουάριος – Μάρτιος 2016, Τριμηνιαία έκδοση Ναυτικού Μουσείου Ελλάδος

2) Βαρθαλίτης Β. Δημήτρης, Δημοτολόγιον Παλαιόν, 1821 – 1830, Απογραφή των προσφύγων του 1821, Συριανά Γράμματα, Τεύχος 6, Περίοδος Β’, Δεκέμβριος 2019,  Έκδοση Ελληνογαλλικής Σχολής Άγιος Παύλος Αθηνών

3)  Ορδουμποζάνης Θεόδωρος, Αγάλματα, προτομές, μνημεία και ηρώα στην Αλεξανδρούπολη, https://ordoumpozanisteo.blogspot.com/2009/08/blogpost-24.html

4)  Τζιώρας Ηλίας, Δόμνα Βισβίζη: Η Θρακιώτισσα Μπουμπουλίνα, 24/3/2016, Alexandroupoli online

5)  https://www.alexpolisonline.com/2012/03/blogpost-771.html, enikos.gr  πρώτη δημοσίευση

6)  https://www.eevros.gr/gr/eidhseis/3/domnabizbizhhhrwikh-8rakiwtissakapetanissathsepanastashs/post29252

7) https://el.wikipedia.org/wiki/Οικογένεια-Βισβίζη

previous arrow
next arrow
PlayPause
Slider