Ε.Λ.Ι.Α.- Μ.Ι.Ε.Τ. δέκα χρόνια κοινής πορείας

Ε.Λ.Ι.Α.- Μ.Ι.Ε.Τ. δέκα χρόνια κοινής πορείας

Ε.Λ.Ι.Α.- Μ.Ι.Ε.Τ. δέκα χρόνια κοινής πορείας

Κείμενο, φωτογραφίες Χρήστου Θανόπουλου

          Με αφορμή τα δέκα χρόνια (2009) από την ενσωμάτωση του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (Ε.Λ.Ι.Α.) στο Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης (Μ.Ι.Ε.Τ.) διοργανώθηκε την Τετάρτη 11 Δεκεμβρίου 2019  βραδιά αφιερωμένη στη μνήμη του Μάνου Χαριτάτου, ενός εκ των δύο ιστορικών συνιδρυτών του Ε.Λ.Ι.Α. στο Αμφιθέατρο του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή (Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης) στο Παγκράτι. Έλαβαν μέρος οι : Ευάγγελος Βενιζέλος Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο Α.Π.Θ. τ. Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης και τ. Υπουργός Πολιτισμού, Μίλτος Πεχλιβάνης Καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Freie Universitaet του Βερολίνου, Έρη Σταυροπούλου Ομότιμη Καθηγήτρια Νεοελληνκής Φιλoλογίας του Ε.Κ.Π.Α., Χριστίνα Ντουνιά Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Ε.Κ.Π.Α., Δημήτρης Πόρτολος ιστορικός συνιδρυτής του Ε.Λ.Ι.Α., Δημήτρης Καψάλης διευθυντής του Μ.Ι.Ε.Τ. Συντονιστής ήταν ο Γιάννης Παπαθεοδώρου Αναπληρωτής Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Οι ομιλητές επικεντρώθηκαν στις άοκνες ενέργειες των ιδρυτών του Ε.Λ.Ι.Α. Χαριτάτου-Πόρτολου και στην ιστορική πορεία και στο σημαντικότατο έργο που επιτελέστηκε μέχρι σήμερα.

        Το Ε.Λ.Ι.Α. ιδρύθηκε το 1980 με την μορφή μη κερδοσκοπικού σωματείου και από το 2009 αποτελεί τμήμα του Μ.Ι.Ε.Τ.  Το  Ε.Λ.Ι.Α.-Μ.Ι.Ε.Τ. είναι μια από τις βασικότερες εστίες παραγωγής και προαγωγής της έρευνας στον τομέα των ανθρωπιστικών σπουδών στην χώρα μας. Κατέχει τον μεγαλύτερο αριθμό αρχείων ιστορικών προσώπων και προσώπων των γραμμάτων και τεχνών από οποιονδήποτε ομοειδή φορέα. Το Μ.Ι.Ε.Τ. ιδρύθηκε το 1966 επί διοικήσεως Γεωργίου Μαύρου, με την συμπλήρωση 125 ετών από ιδρύσεως της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος, με σκοπό την ανάπτυξη των γραμμάτων, επιστημών και καλών τεχνών. Επί προεδρίας στην Ε.Τ.Ε. του Τάκη Αράπογλου προτάθηκε η ενσωμάτωση του Ε.Λ.Ι.Α. στο Μ.Ι.Ε.Τ., η οποία πραγματοποιήθηκε 1,5 χρόνο μετά. Η κιβωτός (Ε.Λ.Ι.Α.) ακούμπησε στο όρος Αραράτ (Μ.Ι.Ε.Τ.).

        Ήταν στο 1964 όταν  οι δύο εικοσάρηδες φίλοι Χαριτάτος  και Πόρτολος, παθιασμένοι συλλέκτες και οραματιστές αποφάσισαν να ενώσουν τις δυνάμεις τους και άρχισαν να συλλέγουν παλαιά βιβλία, έντυπα, αρχειακό υλικό, αρχαία νομίσματα, λογοτεχνικά αρχεία, φωτογραφίες, χάρτες, παρτιτούρες, περιοδικά, εφήμερα, όπως προγράμματα θεαμάτων, είδη διαφόρων επαγγελμάτων. Τα εκατοντάδες αρχεία, πολύτιμη πηγή πληροφοριών για την ιστορία της νεότερης Ελλάδος, αποκτήθηκαν με διάφορους τρόπους. Πολλά προσφέρθηκαν, άλλα αγοράστηκαν από παλαιοβιβλιοπώλες ή τους ιδιοκτήτες τους σε συγκαταβατικές τιμές, άλλα διασώθηκαν την ύστατη στιγμή μέσω ενός δικτύου ρακοσυλλεκτών, θυρωρών, αστέγων, μικροπωλητών. Η έγκαιρη ειδοποίηση για αρχειακό υλικό σε παλιά σπίτια, επιχειρήσεις, υπηρεσίες, είχε ως αποτέλεσμα την διάσωση του υλικού από την καταστροφή και την διάθεση του στο ερευνητικό κοινό. Ο Χαριτάτος είχε ιδιαίτερο ταλέντο στο να πείθει τους κατόχους αρχείων να τα χορηγούν ή να τα διαθέτουν σε χαμηλή τιμή στον Ε.Λ.Ι.Α.  Στην παρέα των δύο φίλων προστέθηκαν πολλοί άλλοι μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1970, όπως οι : Κυριάκος Ντελόπουλος, Δημήτρης Δασκαλόπουλος, Ο. Δημητρακόπουλος, Θ. Βερέμης, Θ. Πικρός, Α. Δημαράς, Ρ. Μιλλιέξ και η Εταιρεία Βιβλιόφιλων. Ήταν μερικοί με πτυχία και περγαμηνές, άλλοι νεότεροι φιλόλογοι, ιστορικοί, λογοτέχνες, συλλέκτες, όλοι παθιασμένοι με το παλιό κιτρινισμένο, μουχλιασμένο χαρτί και τον πόθο να αναστήσουν και να καταγράψουν μνήμες, να συμβιώσουν με το παρελθόν, σαν εκπλήρωση ενός καθήκοντος ή σαν ανάγκη επιβεβαίωσης του σήμερα.

        Τα αρχεία στοιβάχτηκαν σε 11 διαφορετικά διαμερίσματα, με εμβληματικότερο το διαμέρισμα της οδού Ελλανίκου 38, στο Παγκράτι. Γέμιζαν ράφια, ντουλάπες, τα κενά κάτω από το κρεββάτι. Τελικά το 1986 αποφασίστηκε η αγορά του τριώροφου ακινήτου στην οδό Αγ. Ανδρέα 5, στην Πλάκα, χωρίς κρατική ενίσχυση, με την γενναία οικονομική συμπαράσταση φίλων. Η περιοχή που κάποτε ήταν γεμάτη ωραίες κατοικίες, κτισμένες την πρώτη τριακονταετία του 20ου αιώνα, είχε από το 1960 υποστεί εισβολή από βιοτέχνες και μικρομάγαζα. Τα ωραία σπίτια αφέθηκαν να ρημάζουν, ενώ η «πολυκατοικία» καταλήφθηκε από εργαστήρια, αποθήκες και γνώρισε τις συνέπειες της αλόγιστης χρήσης και εγκατάλειψης. Το κτίριο παρά τις φθορές διατηρούσε την γοητεία του, με τα έντονα εκλεκτικιστικά διακοσμητικά στοιχεία, τα φουρούσια, τους γησίποδες, τις μαρκίζες, τις βαριές σιδεριές. Η αναπαλαίωση-αποκατάσταση του διατηρητέου κτιρίου έγινε από ομάδα άξιων μηχανικών, (Π. Ραυτόπουλος, Κ. Καραδήμας, Γ. Ασκητόπουλος, Κ. Κωνσταντίνου) και κράτησε 4 χρόνια. Εγκαταστάθηκαν τα εκτεταμένα βιβλιοστάσια, που γέμισαν από την ογκωδέστατη βιβλιοθήκη των 100.000 τίτλων του Ε.Λ.Ι.Α. και έμεινε λίγος χώρος για τους εργαζόμενους και τους ερευνητές. Η χρηματοδότηση των εργασιών έγινε από τον Γιάννη Κωστόπουλο, τα χρήματα τριών δημοπρασιών έργων τέχνης που προσέφεραν καλλιτέχνες και απέφεραν 60 εκατομμύρια δραχμές και τέλος με την συμπαράσταση του Κώστα Δρακόπουλου από το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, που σε 15 μόλις μέρες προσέφερε το απαραίτητο ποσόν.

        Το αρχείο του Ε.Λ.Ι.Α. περιλαμβάνει 14.000 τίτλους σπάνιων βιβλίων, εφημερίδων, περιοδικών, φυλλαδίων που κυκλοφόρησαν τον 19ο αιώνα. Από τις πιο καθοριστικές για την ιδιαίτερη φυσιογνωμία και δραστηριότητα του Ε.Λ.Ι.Α. είναι η ενότητα των λογοτεχνικών αρχείων που καλύπτουν τον 19ο και 20ο αιώνα και αφορούν 150 ανθρώπους των γραμμάτων και τεχνών  (αρχείο Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, Ανδρέα Λασκαράτου, Εμμανουήλ Ροίδη, Άγγελου Βλάχου, Βλάση Γαβριηλίδη, Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, Κωστή Παλαμά, Κωνσταντίνου Καβάφη, Τέλλου Άγρα, Αλέξανδρου Πάλλη, Νικηφόρου Βρεττάκου, Τάκη Σινόπουλου, Κοσμά Πολίτη, κ.α.). Πρόκειται για  χειρόγραφα, σχεδιάσματα, σημειώσεις, ημερολόγια, αλληλογραφία, δημόσια έγγραφα,, πιστοποιητικά, έντυπα, αποκόμματα, φωτογραφίες, καρτ ποστάλ, σχέδια ζωγραφικής. Το ιστορικό αρχείο αφορά την οικογένεια Κολοκοτρώνη και τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, επτανησιακά αρχεία των οικογενειών Ρώμα, Στεφάνου, Γερουλάνου, ρουμελιώτικα αρχεία των Δεληγιώργη, Νάκου, νησιωτικά αρχεία των Γεράρδου, Δρόσου, μοραΐτικα των Μεγαπάνου, Λεωτσάκου, αθηναικά των Στρέιτ  και Ευταξία, αρχείο Μπουντούρη, κ.α.  Πολύ σημαντικά είναι τα αρχεία Χαρίλαου Τρικούπη και Ελευθερίου Βενιζέλου από τους πολιτικούς άνδρες, ενώ από τους αγωνιστές-στρατιωτικούς αυτά των Βάσου Μαυροβουνιώτη, Μήτρου Δεληγιώργη, των τραπεζικών-πολιτικών Στέφανου Σκουλούδη, Αλέξανδρου Διομήδη, Κωνσταντίνου Ζαβιτσάνου, αρχείο Κουρουσόπουλου, κ.α. Ακόμα υπάρχουν 300.000 αρχειακές φωτογραφίες από το 1860 έως σήμερα. Ανάμεσα τους και φωτογραφίες του συριανού φωτογράφου Δαμιανού. Η συλλογή 1.000 χαρτών από το 1830 έως το 1950 με θέμα την Ελλάδα, είναι ένα από τα σπάνια ταξινομημένα και προσιτά χαρτογραφικά αρχεία. Σημαντικό πολύ το Αιγυπτιώτικο Αρχείο για τους απόδημους Έλληνες της Αιγύπτου.

        Το Ε.Λ.Ι.Α. οργάνωσε πολλές εκθέσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό, συνέδρια, συμπόσια,  πραγματοποίησε εκδόσεις πάνω από 150 βιβλίων, ανατυπώσεις ελληνικών περιοδικών και βιβλίων, εκπαιδευτικά προγράμματα για μαθητές, κ.α. Πάντοτε το αρχείο του υπήρξε εξωστρεφές και ανοικτό στο κοινό και στην επιστημονική κοινότητα. Τα πανεπιστήμια αδιαφόρησαν για το έργο του Ε.Λ.Ι.Α. πλην του Παντείου και του Α.Π.Θ. Ιδρύθηκε το Ε.Λ.Ι.Α. Θεσσαλονίκης, ως αυτοδύναμος φορέας και στεγάστηκε σε οθωμανικό αρχοντόσπιτο της Άνω Πόλης με την βοήθεια του τότε Υπουργού Πολιτισμού  Ευάγγελου Βενιζέλου, που είχε προσωπική σχέση με τον Χαριτάτο και χρηματοδότηση του Γ΄ Κ.Π.Σ.

        Η επαφή με τα αυθεντικά τεκμήρια της ιστορίας και η συγκίνηση της άμεσης επαφής με τις γραπτές πηγές, βοηθούν τον μαθητή και τον ερευνητή να βιώσουν το ιστορικό γίγνεσθαι και να κατανοήσουν το παρελθόν, συνειδητοποιώντας την ιστορική τους κληρονομιά, το πως και το γιατί βρίσκονται στην σημερινή κατάσταση και αναλαμβάνοντας δράση λογική και όχι τυφλή.

Βιβλιογραφία

-Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Κυριακή 21 Απριλίου 1996, ένθετο ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ, Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο, Τραίου Ελευθερία, Τσελίκας Αγαμέμνων, Παπαδοπούλου Αγγελική, Ηλιού Φίλιππος, Μπόρα Σοφία, Πόρτολος Δημήτρης, Τόλιας Γιώργος, Σουλογιάννης Ευθύμιος, Χαριτάτος Μάνος, Χαριτάτου Αλεξάνδρα, Μπουντούρη Ειρήνη, Διαμάντη Μαρία

-www.miet.gr/

-www.culturenow.gr/venue/miet

previous arrow
next arrow
Slider