Φιλοτελικό και Ταχυδρομικό Μουσείο

ΦΙΛΟΤΕΛΙΚΟ ΚΑΙ ΤΑΧΥΔΡΟΜΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ

Κείμενο, φωτογραφίες Χρήστου Θανόπουλου 

          Το Φιλοτελικό και Ταχυδρομικό  Μουσείο (Φ.Τ.Μ.) βρίσκεται παραπλεύρως του Καλλιμάρμαρου Παναθηναϊκού Σταδίου, στην οδό Φωκιανού 2 και Πλατεία Σταδίου 5.

Λειτουργεί στο ισόγειο (έκθεση) και στον 1ο όροφο (βιβλιοθήκη) πολυκατοικίας, δωρεά της φιλοτελίστριας Νίας Στράτου. Ιδρύθηκε υπό την εποπτεία των Ελληνικών Ταχυδρομείων (Ε.Λ.Τ.Α.) στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και άνοιξε ξανά το 2019, με ξεναγήσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα. Είναι μοναδικό στο είδος του στην χώρα μας και έχει ως στόχους  να διαφυλάξει και προβάλει την ιστορία των Ελληνικών  Ταχυδρομείων, να προωθήσει την έρευνα για την ταχυδρομική ιστορία, τον φιλοτελισμό, να προβάλλει την σημασία τους και να συμβάλλει στην διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και στην ανάπτυξη διαπολιτισμικών συνεργασιών. Οι 2 εκθεσιακές ενότητες περιλαμβάνουν αντικείμενα τα οποία αφορούν την ιστορία  και λειτουργία της Ταχυδρομικής Υπηρεσίας στην Ελλάδα, καθώς και την σχεδίαση και εκτύπωση των ελληνικών γραμματοσήμων. Το 2013 κρίθηκε απαραίτητη η μεταφορά του Φ.Τ.Μ. από την οργανωτική δομή των Ε.Λ.Τ.Α. στη Γενική Γραμματεία Τηλεπικοινωνιών και ταχυδρομείων, του Υπουργείου Ψηφιακής Πολιτικής, Τηλεπικοινωνιών και Ταχυδρομείων.

        Η πρώτη εκθεσιακή ενότητα αφιερωμένη στην μακροχρόνια πορεία (1828 έως σήμερα) και κοινωφελή δράση των Ε.Λ.Τ.Α. περιλαμβάνει τα πρώτα ελληνικά γραμματοκιβώτια  (1880),  Κρητικής Πολιτείας, κάποια ευρωπαϊκά, μεταγενέστερα ελληνικά γραμματοκιβώτια,  σφραγιστικές μηχανές γραμμάτων, ζυγαριές επιστολών, δεμάτων, σάλπιγγες, στολές, ποδήλατα, μοτοσυκλέτες διανομέων, σφραγίδες, τις πρώτες τηλεφωνικές και τηλεγραφικές συσκευές, κ.λ.π.  Ξεχωριστή θέση μεταξύ των εκθεμάτων κατέχει το κιβώτιο φύλαξης αξιών του Ιωάννη Καποδίστρια, ιδρυτή των Ελληνικών Ταχυδρομείων, το οποίο φέρει ανάγλυφο το οικόσημο του πρώτου κυβερνήτη του νεότερου ελληνικού κράτους.

        Μετά τον κατακλυσμό του Νώε ένα περιστέρι με κλάδο ελαίας έφερε την πρώτη καλή είδηση στους ανθρώπους. Αργότερα στην Ευρώπη χρησιμοποιήθηκαν τα ταχυδρομικά περιστέρια. Στην αρχαία Ελλάδα υπήρχαν οι δρομοκήρυκες. Ο Ηρόδοτος έγραφε ότι «…ο ταχυδρόμος είναι ο ταχύτερος όλων». Επί Βυζαντινής Αυτοκρατορίας δεν υπήρχε ταχυδρομική υπηρεσία για ιδιώτες. Ο Καποδίστριας ίδρυσε το «Γενικόν Ταχυδρομείον», με τα πρώτα κεντρικά ταχυδρομεία σε Άργος, Επίδαυρο, Τριπολιτσά, Αίγινα, Σύρο. Υπήρχαν έφιπποι ταχυδρόμοι, αργότερα και ταχυδρομικές άμαξες. Πρώτος διευθυντής των ταχυδρομείων ήταν ο Αλέξανδρος Λουκόπουλος (1828-1830). Πρώτο κεντρικό ταχυδρομείο στην Αθήνα ήταν το Μέγαρο Μελά στην πλατεία Κοτζιά. Η Γενική Διεύθυνση Ταχυδρομείων-Τηλεγραφίας (Τ.Τ.) καταργήθηκε (1892) και στην θέση της ιδρύθηκε η Διεύθυνση Τηλεφωνίας-Ταχυδρομείων-Τηλεγραφίας (Τ.Τ.Τ.) υπαγόμενη στο Υπουργείο Εσωτερικών. Τον Απρίλιο του 1942 ένας ταχυδρόμος λιποθύμησε εν ώρα υπηρεσίας, λόγω των μικρών συσσιτίων, γεγονός που οδήγησε σε γενική απεργία και αργότερα σε πανευρωπαϊκή απεργία κατά των Ναζί. Τα τριατατικά γραφεία καταργήθηκαν (1949), λόγω ίδρυσης του Ο.Τ.Ε. και ιδρύθηκαν τα Ελληνικά Ταχυδρομεία (Ε. Τ.) που απετέλεσαν δημόσια υπηρεσία έως το 1970. Από την δεκαετία του 1970 το λογότυπο έγινε Ε.Λ.Τ.Α.  και είναι Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου (Ν.Π.Ι.Δ.). Τα Ε.Λ.Τ.Α. είναι ανώνυμος εταιρεία από το 1996. Μέτοχοι των Ε.Λ.Τ.Α. Α.Ε. είναι το ελληνικό δημόσιο κατά 90% και το Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο κατά 10%. Έχουν το μονοπώλιο έκδοσης γραμματοσήμων. Οι Ταχυδρομικές Υπηρεσίες όλου του κόσμου υπάγονται στην Παγκόσμια Ταχυδρομική Ένωση, Union Postale Universelle, (έτος ίδρυσης1874) με έδρα την Βέρνη στην Ελβετία.

        Είναι πολύ σημαντικός ο ρόλος των ταχυδρομείων στην ελληνική κοινωνία. Χειρίζονται τις ειδήσεις και ασκούν εξουσία. Ο ταχυδρόμος με την σάλπιγγα ειδοποιεί για την άφιξη της αλληλογραφίας. Οι Σουηβοί που συγκέντρωναν τα ζώα με τις σάλπιγγες, εισήγαγαν την χρήση τους στην ταχυδρομική υπηρεσία. Η σάλπιγγα χρησιμοποιήθηκε από τους ταχυδρόμους στην Ελλάδα μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Ο ταχυδρόμος πολύ συχνά διάβαζε την αλληλογραφία στους παραλήπτες, ζώντας ποικιλία συναισθημάτων. Μεταφερόταν πολλά είδη αγαθών, πλην των κρεάτων, διότι λέρωναν την αλληλογραφία! Το Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο έπαιξε σπουδαίο ρόλο στην αποταμίευση.

        Τα γραμματοκιβώτια χρησιμοποιούνται από τον 17ο αιώνα στο Παρίσι. Το παλαιότερο σωζόμενο βρίσκεται στο νησί Γκερνσευ της Μάγχης (19ος αιώνας). Τα πρώτα γραμματοκιβώτια τοποθετήθηκαν σε 8 σημεία των Αθηνών (1880), που έφθασαν τα 24 το 1902. Αρχικά ήταν ξύλινα, αργότερα μεταλλικά. Επάνω τους ήταν σημειωμένες οι ώρες περισυλλογής της αλληλογραφίας.

        Σε κεντρική βιτρίνα της έκθεσης εκτίθεται φάκελος αλληλογραφίας που εστάλη από την Αθήνα (1872) με προορισμό την Μυτιλήνη. Φέρει 2 γραμματόσημα (μεγάλες κεφαλές του Ερμή) και σφραγίδες από τα μέρη διέλευσης, μέχρι τον τελικό προορισμό. Με την σφραγίδα αποστολής Σύρου 7-2-1872, δηλώνεται η  άφιξη στην Σύρο και η αναχώρηση από αυτήν με την σφραγίδα ΣΥΡΑ 9-2-1872. Η σφραγίδα PD (Payee jusq’ a Destination) Τέλος εισπραχθέν έως τον Προορισμό και η σφραγίδα διέλευσης (transit) από Σμύρνη του Αυστριακού Πρακτορείου LLOYD AGENZIE  SMIRNE 23-3, για να καταλήξει στην Λέσβο. Παραπλεύρως υπάρχουν φάκελοι  στρατιωτικής αλληλογραφίας του 1940, με γραμμματόσημα-σφραγίδες με την επισήμανση ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΙΣ-ΚΟΡΥΤΣΑ. Αλλού υπάρχει χάρτης με τα ελληνικά ταχυδρομικά γραφεία της Μικρασιατικής Εκστρατείας (1919-1922) σε Σμύρνη, Μαγνησία, Μαινεμένη, Κυδωνιές, Αδραμύτιον, Αλάτσατα, Παλαιά και Νέα Φώκαια, Βαινδήριον, Οδεμήσιον, Αχμετλή, κ.α.  Αλλού κρέμεται στον τοίχο  Τηλεφωνικός και Τηλεγραφικός Χάρτης της Ελλάδος με τις επικοινωνιακές συνδέσεις ηπειρωτικής και νησιωτικής χώρας.

        Η δεύτερη εκθεσιακή ενότητα αφορά την ιστορία και εξέλιξη του γραμματόσημου, που είναι στενά συνυφασμένο με την κοινωνική, οικονομική και πολιτική ιστορία της νεότερης Ελλάδος  εκφράζοντας την επίσημη κρατική πολιτική και ιδεολογία. Η ελληνική τέχνη και ιστορία παρουσιάζονται μέσα από φύλλα και δοκίμια γραμματοσήμων, φεγιέ, φακέλους πρώτης μέρας κυκλοφορίας, πίνακες ζωγραφικής, εκτυπωτικά στοιχεία, σφραγίδες, σχέδια και προσχέδια, μακέτες Ελλήνων καλλιτεχνών. Σχεδιάζουν, ζωγραφίζουν, χαράσσουν με σκοπό την σύνθεση ενός μικρού έργου τέχνης, αλλά και ενός βιομηχανικού προϊόντος, του γραμματοσήμου. Μεταξύ άλλων παρουσιάζονται έργα του Α. Τάσσου, μαθητή του Κόντογλου, με θέμα την μινωική, βυζαντινή και λαϊκή τέχνη, την ελληνική φύση, τα λιμάνια, την ελληνική ναυτιλία, κ.α. Επίσης του χαράκτη Ι. Κεφαλληνού για την αρχαία ελληνική τέχνη, την Ανασυγκρότηση, τα ελληνικά προϊόντα,, καθώς και του ζωγράφου-χαράκτη Π. Γράββαλου με θέμα τον Σλήμαν και τις ανασκαφές στην Τροία, τις εθνικές ενδυμασίες και τα λαϊκά μουσικά όργανα, Έλληνες ζωγράφους, ιστορικά γεγονότα, κ.α. Πολλοί σημαντικοί ζωγράφοι και χαράκτες όπως οι : Α. Αστεριάδης,  Γ. Βαρλάμος, Α. Γαβαλάς, Γ. Μόραλης, Δ. Μυταράς, Γ. Σταθόπουλος, Κ. Τσόκλης, Α. Φασιανός, κ.α. ασχολήθηκαν με το γραμματόσημο και ανέδειξαν την αισθητική του, εκφράζοντας τις καλλιτεχνικές τους αναζητήσεις και τα σύγχρονα καλλιτεχνικά ρεύματα της εποχής τους. Το εκθεσιακό υλικό περιλαμβάνει  προγραμματοσημολογικές επιστολές, μια συλλογή με επιστολές και σφραγίδες από τα ταχυδρομικά γραφεία της Μικράς Ασίας και ολυμπιακές σειρές.

         Το πρώτο γραμματόσημο στον κόσμο εξέδωσε η Μεγάλη Βρετανία (1840) με την κεφαλή της βασίλισσας  Βικτωρίας, αξίας μιας πέννας (black penny). Ακολούθησε η Βραζιλία. Στην Ελλάδα αρχικά σφραγίζονταν οι φάκελοι χωρίς γραμματόσημα. Η ελληνική κυβέρνηση (1860) ανέθεσε στον Γενικό Χαράκτη του γαλλικού Νομισματοκοπείου Albert Barre την σχεδίαση του πρώτου ελληνικού γραμματοσήμου με την μορφή του πετασσοφόρου Ερμή. Τα γραμματόσημα δεν διέθεταν οδόντωση, η εκτύπωση όμως έγινε σε χαρτί αρίστης ποιότητος, με ιδιαίτερη καλαισθησία και επιμέλεια, στο τυπογραφείο του Ernst Meyer. Ο καλλιτέχνης χάραξε με καλέμι μολύβδινη μήτρα η οποία τοποθετήθηκε στο πιεστήριο και παρήγαγε 150 ορειχάλκινα έκτυπα για κάθε μια από τις 7 αξίες (1, 2, 5, 10, 20, 40, 80 λεπτών). Όταν τα έκτυπα συνενώθηκαν δημιουργήθηκαν 7 πλάκες των 150 γραμματοσήμων, για τις 7 κλάσεις του γραμματοσήμου. Οι μεγάλες κεφαλές του Ερμή κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα το 1861. Λίγο αργότερα οι εκτυπωτικές πλάκες μεταφέρθηκαν στην Αθήνα και έγιναν δοκιμαστικές εκτυπώσεις. Η πρώτη οριστική έκδοση Αθηνών που αγγίζει τα παρισινά πρότυπα, πραγματοποιήθηκε τον Μάιο του 1862. Η έκδοση των μεγάλων κεφαλών του Ερμή συνεχίστηκε έως το 1886. Ακολούθησε η κυκλοφορία των μικρών κεφαλών του Ερμή (1886-1900), με μια μικρή διακοπή (1896-1898). Με αφορμή την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων εκδίδονται στην Αθήνα τα πρώτα-διεθνώς-ολυμπιακά γραμματόσημα, έσοδα από την πώληση των οποίων χρησιμοποιήθηκαν για την μαρμαρόστρωση του Παναθηναϊκού Σταδίου. Όλες οι χώρες ακολούθησαν την έκδοση ολυμπιακών σειρών. Εκδίδεται η σειρά «Αεροεσπρέσσο-Πατακόνια» (1926) με αφορμή την αεροπορική ταχυδρομική σύνδεση με Ιταλία και Τουρκία. Για την εκατονταετηρίδα της ελληνικής ανεξαρτησίας εκδίδεται εμβληματική σειρά γραμματοσήμων (1930) με τις ιστορικές μορφές ηρώων του 1821, κ.α. Ο καθηγητής της Σχολής Καλών Τεχνών Δ. Μπισκίνης σχεδιάζει την αριστουργηματική «Μυθολογική» σειρά, με 9 παραστάσεις. Κυκλοφόρησε  αναμνηστική σειρά με την μεγάλη κεφαλή του Ερμή (1961), με την συμπλήρωση 100 χρόνων από την έκδοση του πρώτου ελληνικού γραμματοσήμου. Πολλές ολυμπιακές σειρές κυκλοφόρησαν με αφορμή την διεξαγωγή των Ολυμπιακών Αγώνων πάλι στην Αθήνα (2004).

        Οι μέθοδοι εκτύπωσης των γραμματοσήμων ήταν : χαλκογραφική, λιθογραφική, τριχρωμία-τετραχρωμία-λιθογραφική με όφσετ. Σήμερα χρησιμοποιούνται οι τελευταίες μέθοδοι ψηφιακής εκτύπωσης μέσω ηλεκτρονικών υπολογιστών.

        Το 1840, 150 χώρες εξέδωσαν 1.200 σειρές γραμματοσήμων. Σήμερα πάνω από 300 χώρες εκδίδουν 60.000 σειρές. Ο Βολταίρος είχε πει ότι  : «το  ταχυδρομείο είναι ο σύνδεσμος όλων των υποθέσεων-συναλλαγών, όπου οι απόντες γίνονται παρόντες».

Βιβλιογραφία

-Ενημερωτικό φυλλάδιο επισκεπτών Φιλοτελικού και Ταχυδρομικού Μουσείου

-Ξενάγηση στο Φ.Τ.Μ.

-el. Wikipedia.org/wiki/Ελληνικά Ταχυδρομεία

-elta.gr/el-gr/εταιρία.aspx

ΚΛΙΚ ΣΤΗΝ ΕΙΚΌΝΑ ΓΙΑ ΜΕΓΕΝΘΥΣΗ