Η Ακρόπολη, το φως του κόσμου

Η Ακρόπολη, το φως του κόσμου,

με νέο φωτισμό

Κείμενο, φωτογραφίες Χρήστου Θανόπουλου

Στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. πραγματοποιείται στην Ακρόπολη το μεγάλο οικοδομικό πρόγραμμα που έχει συνδεθεί με τα ονόματα ενός μεγάλου πολιτικού, του Περικλή και σημαντικών αρχιτεκτόνων και γλυπτών (Ικτίνου, Καλλικράτη, Μνησικλή, Φειδία). Η περίοδος κατασκευής των μνημείων συνταυτίζεται με τα φιλόδοξα, επεκτατικά σχέδια της Αθήνας και της πολιτικής κύρους που ακολούθησε έναντι των συμμάχων της, κατά την περίοδο της αθηναϊκής ηγεμονίας στην Αρχαία Ελλάδα.

Τα λατομεία της Πεντέλης τροφοδοτούν με λευκό μάρμαρο τα έργα, στα οποία εργάζονται ακατάπαυστα 200-250 εξαιρετικοί τεχνίτες. Έτσι μέσα σε δέκα χρόνια το ιερό αποκτά μια νέα μορφή με τα περίφημα κτίρια και γλυπτά, που θα σφραγίσουν και στη συνέχεια θα συμβολίζουν τις αξίες και τα επιτεύγματα του κλασικού πολιτισμού και κατ’ επέκταση του δυτικού πολιτισμού. Το μεγαλύτερο από τα κτίρια, ο πρωταγωνιστής, είναι ο Παρθενώνας (447-438 π.Χ.), δωρικός ναός με ιωνικά στοιχεία, κατασκευασμένος προς τιμήν της θεάς Αθηνάς,  προστάτιδας της πόλης των Αθηνών, το τελειότερο ίσως αρχιτεκτονικό έργο που έγινε ποτέ και το οποίο στολίστηκε με μοναδικής  ποιότητας γλυπτά (τρίγλυφα, μετόπες, αετώματα, ζωφόρο Παναθηναίων, χρυσελεφάντινο άγαλμα Αθηνάς). Βορειότερα υψώθηκε ένα περίτεχνο-σύνθετο κτίσμα, το Ερέχθειο σε ιωνικό ρυθμό (421-406 π.Χ.), με την περίφημη πρόσταση των Καρυάτιδων. Εκεί στεγάστηκε το αρχαίο ξόανο της θεάς και συνδύαζε την λατρεία της Αθηνάς, του Ποσειδώνα, Ηφαίστου, Βούτου, παλιών βασιλέων της Αθήνας (Ερεχθέα, Κέκροπα, Πανδίωνα) κ.α. Η είσοδος στον ιερό χώρο διαμορφώθηκε με ένα πρωτότυπο και μνημειακό πρόπυλο, το οποίο ποτέ δεν ολοκληρώθηκε, τα Προπύλαια (437-432 π.Χ.), ενώ λίγο πιο έξω, επάνω σε έναν προμαχώνα υψώθηκε ο κομψός ιωνικός ναός της Αθηνάς Νίκης (421-407 π.Χ.). Μικρότερα ιερά, βωμοί και κοσμικά κτίρια υπήρχαν στον χώρο (Χαλκοθήκη, Βραυρώνειο, Αρρηφόριο, Ιερό Διός Πολιέως, ναός Αυγούστου-Ρώμης), το ορειχάλκινο άγαλμα της Αθηνάς Προμάχου του Φειδία κ.α.

Η επίσκεψη στον Ιερό Βράχο της Ακροπόλεως είναι πάντα μια μοναδική εμπειρία, ακόμα και για κάποιον που την έχει ήδη επαναλάβει πολλές φορές. Ο Σύνδεσμος Συριανών είχε προγραμματίσει ξενάγηση στην Ακρόπολη αρχές Οκτωβρίου 2020, όμως οι υγειονομικές συνθήκες δεν επέτρεψαν την πραγματοποίηση της. Θα πραγματοποιηθεί στο εγγύς μέλλον, μόλις είναι εφικτό.

Λίγες μέρες νωρίτερα και συγκεκριμένα την 30η Σεπτεμβρίου 2020 εγκαινιάστηκε σε ειδική τελετή στην Πνύκα, ο νέος φωτισμός της Ακρόπολης. Πρόκειται για δωρεά του Ιδρύματος Ωνάση προς την Ελληνική Πολιτεία και υλοποιήθηκε από την βραβευμένη με ΕΜΜΥ διεθνούς κύρους σχεδιάστρια φωτισμού Ελευθερία Ντεκώ και την ομάδα  εικαστικού φωτισμού Beforelight. Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν σε διάστημα 9 μηνών (μελέτη, σχεδιασμός, παρουσιάσεις στο ΚΑΣ, τελικό στάδιο εργασιών). Έγινε έλεγχος της οπτικής από όλα τα σημεία του ορίζοντα και κάθε πιθανό σημείο θέασης ( Άρειο Πάγο, Φιλοπάππου, Μοναστηράκι, Περιφερειακό Γαλατσίου), ενώ έχει προβλεφθεί η δυνατότητα εφαρμογής διαφόρων σεναρίων φωτισμού, ανάλογα με τις συνθήκες,  αυγή, δύση κλπ. Τοποθετήθηκαν 609 φωτιστικοί προβολείς τύπου LED, 40% λιγότεροι από πριν, με ελάχιστο κόστος συντήρησης, εξοικονόμηση ενέργειας άνω του 65%, νέοι ηλεκτρικοί πίνακες με αυτοματισμούς και νέες καλωδιώσεις, με βελτιωμένες οδεύσεις, που προσφέρουν καλύτερη αισθητική στον χώρο. Η διάρκεια ζωής του έργου θα είναι τουλάχιστον 20 χρόνια. Έγινε αισθητή μείωση της φωτορύπανσης. Τοποθετήθηκε επίσης σύγχρονος ανελκυστήρας πλαγιάς (στη βόρεια πλαγιά του Βράχου) και δημιουργήθηκαν ολοκαίνουριες διαδρομές ΑμεΑ. Παραδόθηκε προς χρήση την 3η Δεκεμβρίου 2020, Παγκόσμια Ημέρα Ατόμων με ειδικές Ανάγκες.  Φωτίζονται διάφορες περιοχές (βράχος, τείχη, Παρθενώνας, Προπύλαια, Ναός Αθηνάς Νίκης, Ερέχθειο, Θέατρο Διονύσου, Στοά Ευμένη, Ιερό Διονύσου, Χορηγικό Μνημείο Θρασύλλου, Ιερό Αφροδίτης, Σπήλαια). Με τη χρήση 14 αποχρώσεων του λευκού ξεχωρίζουν ο βράχος, από τα τείχη και τα 4 σημαντικότερα μνημεία πάνω στην Ακρόπολη. Επίσης ξεχωρίζουν το ένα μνημείο από το άλλο, αλλά υπάρχει μία ενότητα. Αναδεικνύεται ο όγκος και η γεωμετρία κάθε μνημείου. Τα μάρμαρα πιο λευκά από ποτέ, αντανακλούν κάθε πτυχή, κάθε φυσικό υλικό, τονίζοντας το ανάγλυφο της διακόσμησης κάθε μνημείου. Το έντονο κίτρινο-χρυσό (θερμό-λευκό), που χαμηλώνει στο εσωτερικό του Παρθενώνα και του Ερεχθείου, αναδεικνύει τα αρχιτεκτονικά μέλη, σε αντίθεση με την αυξημένη ένταση του εξωτερικού φωτισμού (ψυχρού-λευκού). «Οι αρχαίοι Έλληνες φώτιζαν με φωτιές τη νύκτα τους ναούς, στην Κοιλάδα των Ναών, στον Ακράγαντα» (Νίκος Σταμπολίδης, διευθυντής Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης). «Έχει επιλέξει να φωτίσει κάθε λεπτομέρεια, να τονίσει τη λευκότητα του μνημείου, να παρουσιάσει ένα μνημείο απαστράπτον και λαμπερό» (Γιάννης Μετζικώφ, ενδυματολόγος).

Η Ελευθερία Ντεκώ, απόφοιτος του New York University (1990), έδωσε συνέντευξη σε δημοσιογράφο τηλεοπτικού σταθμού (18 Νοεμβρίου 2020). Ως αριστούχος απόφοιτος προτάθηκε από το πανεπιστήμιο της και ανέλαβε τον φωτισμό 5 παραστάσεων σημαντικού μπαλέτου στη Ν.Υόρκη και ακολούθησαν πολλές παρόμοιες δουλειές. Όταν της προτάθηκε ο φωτισμός της Ακρόπολης από το ίδρυμα Ωνάση προβληματίστηκε αρκετά. «Ο φωτισμός πρέπει να διαλέγεται με το μνημείο…. τι του πρέπει; Πώς να φωτίσεις ένα Παγκόσμιο Μνημείο, το Τέλειο, που είναι αυτόφωτο; Έχει ψυχή το μάρμαρο διότι το σμίλεψαν καλλιτέχνες και ποιοί καλλιτέχνες, Φειδίας, Ικτίνος, Καλλικράτης! Οι καλωδιώσεις ήταν δύσκολες στα δυσπρόσιτα σημεία της βόρειας και ανατολικής κλιτύος και όλα έπρεπε να ολοκληρωθούν σε ένα χρονοδιάγραμμα μόλις 45 ημερών!

Οι πρώτοι κάτοικοι του λεκανοπεδίου Αττικής στη διάρκεια των τελευταίων φάσεων της Νεολιθικής Εποχής (3.500-3.200 π.Χ.), διαλέγουν να κτίσουν τις καλύβες τους, την πρώτη «πόλη», στον βραχώδη λόφο ύψους 156 μέτρων, όχι μακριά από τη θάλασσα. Ο λόφος είναι απόκρημνος, παρέχει ασφάλεια, σχετικά ομαλή αρκετά μεγάλη επιφάνεια, με φυσικές πηγές νερού. Στη διαμάχη Αθηνάς-Ποσειδώνα ο μυθικός βασιλιάς Κέκροπας επιλέγει την ελιά και η νέα πόλη παίρνει το όνομα της θεάς Αθηνάς. Στη μυκηναϊκή εποχή (1.200 π.Χ.) κτίζεται η κατοικία του ηγεμόνα και κυκλώπεια τείχη περιβάλλουν τον Βράχο. Η πόλη επεκτείνεται και γύρω από τον Βράχο. Αργότερα κτίζεται οχυρός περίβολος γύρω από την κάτω πόλη και ο Βράχος, το άκρον της πόλης, δηλαδή το ψηλότερο σημείο της ονομάζεται «Ακρόπολη». Από τη Γεωμετρική Περίοδο έπαψε να είναι φρούριο και έγινε ιερό και θρησκευτικό κέντρο της πόλης, με τα πρώτα ιερά. Ναός της Αθηνάς στη θέση του Ερεχθείου  (πίων ναός, πυκινός δομός Ερεχθήος) στεγάζει το «διυπετές» ξόανο της Αθηνάς. Κτίζονται το «Εκατόμπεδο», πώρινος ναός, στη θέση του Παρθενώνα (570 π.Χ.) και ο Αρχαίος Νεώς, αφιερωμένος στην Αθηνά Πολιάδα (525 π.Χ.), μπροστά από τη θέση του Ερεχθείου. Οι Πέρσες πυρπολούν την πόλη των Αθηνών, τα Προπύλαια και τον Προπαρθενώνα (480 π.Χ.),  ο οποίος ήταν σε ανοικοδόμηση και οι κίονες είχαν φτάσει μέχρι τον 3ο σπόνδυλο. Μετά την ευμενή κατάληξη των μηδικών πολέμων και τη συγκρότηση της Α’ Αθηναϊκής Συμμαχίας, οι Αθηναίοι ανοικοδομούν τον Παρθενώνα και τα σημαντικότερα μνημεία της Ακρόπολης. Ο Παρθενώνας με τις τέλειες αρμονικές αναλογίες, με τους 8×17 δωρικούς κίονες, αντί των 6×13 που συνηθίζονταν τον 5ο π.Χ. αιώνα, με τις καμπυλώσεις του στυλοβάτη, την απόκλιση των κιόνων προς το κέντρο του ναού, την ένταση των κιόνων (ανεπαίσθητο φούσκωμα στο μεσαίο τμήμα τους). Όλα συντείνουν ώστε ο ναός να είναι ανάλαφρος, μεγαλοπρεπής, ένα παλλόμενο οργανικό σύνολο. Αργότερα η Αθήνα ξεπέφτει σε μικρή επαρχιακή πόλη, ακολουθούν: η επιδρομή Ερούλων πυρπόληση Παρθενώνα και καταστροφή Αθήνας (267 μ.Χ), επισκευές Παρθενώνα από αυτοκράτορα Ιουλιανό (363 μ.Χ.), επιδρομή Βησιγότθων Αλάριχου (396 μ.Χ.), η μετατροπή του Παρθενώνα σε χριστιανικό ναό της Παναγίας Αθηνιώτισσας (6ος αι.), επισκευή Προπυλαίων (8ος αι.), επίσκεψη αυτοκράτορα Βασιλείου Β’ (1018), Φραγκοκρατία (από Φράγκους-Φλωρεντίνους-Καταλανούς 1205-1456), η Ακρόπολη εγκαταλείπεται από τον μητροπολίτη Μιχαήλ Ακομινάτο (Χωνιάτη), που την παραδίδει στους Φράγκους, προσθήκη καμπαναριού στη νοτιοδυτική γωνία Ναού Παναγίας Αθηνιώτισσας που διαθέτει πλέον κεραμοσκεπή (1204), ενίσχυση Προπυλαίων (1400). Τα Προπύλαια έχουν μετατραπεί σε διώροφη κατοικία του λατίνου ηγεμόνα, το ίδιο και το Ερέχθειο. Γίνεται προσθήκη Πύργου (κουλά) Προπυλαίων (1450) νότια και ενός δεύτερου στη βόρεια πλευρά (Belvedere). Ο Παρθενώνας μετατρέπεται σε λατινική εκκλησία (Santa Maria di Atene, Nôtre Dame). Επί Τουρκοκρατίας (1456-1687, 1688-1822, 1827-1833), η Ακρόπολη μετατρέπεται σε τουρκικό οχυρωμένο συνοικισμό, με οικίες-κήπους, όπου ζουν οι λίγοι Τούρκοι, κυρίως αξιωματούχοι, με τις οικογένειες τους. Ο Τούρκος φρούραρχος μένει με το χαρέμι του στο Ερέχθειο. Μετατροπή του χριστιανικού ναού Παναγίας Αθηνιώτισσας σε τζαμί με μιναρέ στη θέση του καμπαναριού. Κεραυνός κτυπά και ανατινάζει αποθήκη πυρίτιδας Τούρκων στα Προπύλαια (1656). Ο Παρθενώνας διασώζεται ολόκληρος, μέχρι που καταστρέφεται ύστερα από βομβαρδισμό των Βενετών υπό τον Μοροζίνι (1687). Οι Βενετοί καταλαμβάνουν την Αθήνα για 5 μήνες και λεηλατούν τον Παρθενώνα. Μικρό τζαμί κτίζεται στον Παρθενώνα (1700). Ο Τόμας Μπρους, κόμης του Έλγιν, απέσπασε άδεια Τούρκου καϊμακάμη και κατέβασε μεγάλο μέρος του γλυπτού διακόσμου του Παρθενώνα (1799-1803). Πριόνισε την πρόσοψη μεγάλου μέρους της ζωφόρου, απέσπασε μια Καρυάτιδα, γλυπτά από τα αετώματα και μετόπες. Τα μετέφερε με το πλοίο «Μέντωρ», που ναυάγησε στα Κύθηρα (τα τελευταία χρόνια γίνονται υποβρύχιες ανασκαφές στο ναυάγιο), εν συνεχεία  ανέσυρε τα κιβώτια με τα γλυπτά του Παρθενώνα και τα έστειλε στην Αγγλία, για να στολίσει την έπαυλη του στη Σκωτία. Λόγω χρεών προς το αγγλικό κράτος, τα πούλησε στο Βρετανικό Μουσείο (1825), όπου και βρίσκονται μέχρι σήμερα, αφού υπέστησαν «βαθύ καθαρισμό». Το ελληνικό κράτος ζητά επιμόνως από το Βρετανικό Μουσείο την επιστροφή των γλυπτών του Παρθενώνα στην Ελλάδα. Η Αθήνα έγινε πρωτεύουσα του νέου ελληνικού κράτους (1834) και επί Όθωνα  ξεκίνησαν οι πρώτες αναστηλωτικές εργασίες στην Ακρόπολη. Ακολούθησαν πολλές αναστηλωτικές επεμβάσεις, με κυριότερη αυτή του Μπαλάνου (1933). Δυστυχώς τότε είχαν αναστηλωθεί οι κίονες με λάθος τρόπο, χρησιμοποιήθηκε σίδηρος ως συνδετικό υλικό, ακόμη και οπλισμένο σκυρόδεμα (τσιμέντο).

Η διεπιστημονική επιτροπή ειδικών υψηλού κύρους  «Επιτροπή Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως» (Ε.Σ.Μ.Α.), συστήθηκε το 1975 και η «Υπηρεσία Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως (Υ.Σ.Μ.Α.), ξεκίνησε αμέσως το αναστηλωτικό της έργο, το οποίο συνεχίζεται αδιάλειπτα έως σήμερα.  Στόχος είναι η συντήρηση των μνημείων της Ακροπόλεως, με τη στερέωση, απομάκρυνση φθοροποιών στοιχείων  και αποκατάσταση. Καταγράφεται η αρχική κατάσταση, περισυλλέγονται καταγράφονται τα θραύσματα, γίνεται στερέωση επιφανειών που υπέστησαν περικρυσταλλική διάβρωση ή αποσάθρωση, αφαίρεση παλιών κονιαμάτων, παλαιών διαβρωμένων σιδερένιων ή ορειχάλκινων καρφίδων (και αντικατάσταση τους με συνδέσμους – καρφίδες τιτανίου), απομάκρυνση κηλίδων σκουριάς με θειογλυκολικό οξύ, καθαρισμός ρωγμών, αποκόλληση – επανασυγκόλληση θραυσμάτων, σφράγιση αρμών. Η προστασία των μαρμάρων από την ατμοσφαιρική ρύπανση – γυψοποίηση, την υπεριώδη ακτινοβολία και τη γήρανση επιτυγχάνεται με την εφαρμογή οξειδίου του αλουμινίου με φορέα μεθακρυλικό αιθύλιο σε τολουόλιο 10% (προέκυψε από μακροχρόνια έρευνα του καθηγητή Θ. Σκουλικίδη, στο Εργαστήριο Επιστήμης και Τεχνικής των Υλικών). Για την άμβλυνση της χρωματικής αντίθεσης του νέου μαρμάρου των συμπληρωμάτων, σε σχέση με το αρχαίο μάρμαρο των αρχιτεκτονικών μελών, εφαρμόζεται η τεχνητή πατίνα (οξείδιο του σιδήρου-ανόργανες χρωστικές με φορέα μεθακρυλικού αιθυλίου σε τολουόλιο 10%). Με ένα αρθρωτό  όργανο (παντογράφος) που μοιάζει με διαβήτη, καταγράφεται το σχήμα του ελλείποντος θραύσματος αρχαίου μαρμάρου σε γύψο και αντιγράφεται σε νέο πεντελικό μάρμαρο. Οι κίονες του Παρθενώνα αποδομήθηκαν και επανατοποθετήθηκαν οι σπόνδυλοι στη σωστή θέση του αρμόδιου κίονα. Τα γλυπτά του Παρθενώνα έχουν μεταφερθεί στο Νέο Μουσείο Ακροπόλεως και στη θέση τους πάνω στο ναό έχουν τοποθετηθεί ακριβή αντίγραφα.

Μια επίσκεψη – ξενάγηση που είχα παρακολουθήσει στο απέραντο εργοτάξιο της Ακρόπολης το 2003, παραμονές των Ολυμπιακών Αγώνων, με είχε συνεπάρει. Θαύμασα τη μεθοδικότητα, τον ενθουσιασμό, την ταχύτητα και την αποτελεσματικότητα των συνεργείων της Υ.Σ.Μ.Α. Μας είχαν επιτρέψει να περπατήσουμε στον σηκό (εσωτερικό) του Παρθενώνα. Εκεί στη νοτιοδυτική γωνία υπάρχει ο κοχλίας, η περιστρεφόμενη κλίμακα από καστανέρυθρη πέτρα, που χρησιμοποιούταν για την άνοδο στο καμπαναριό αρχικά και στον μιναρέ αργότερα. Ανέβηκα τα σκαλιά και βρέθηκα στο ύψος των αετωμάτων, συγκλονισμένος από την εμπειρία. Στα σκαλοπάτια ήταν ακουμπισμένες μπάλες κανονιών από την Επανάσταση του 1821. Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος και τα παλληκάρια του πολιορκούσαν την Ακρόπολη για 1 χρόνο και κατάφεραν να την καταλάβουν την 10η Ιουνίου 1822. Η Αθήνα έμεινε ελεύθερη μέχρι το 1827, οπότε ανακατελήφθη από τον Κιουταχή (την πολιορκούσε από το 1826, μετά την πτώση του Μεσολογγίου). Η τουρκική φρουρά απεχώρησε το 1833 από την Ακρόπολη, με την έλευση του Όθωνα. Στην ανατολική πλευρά του Παρθενώνα (επιστύλιο) υπάρχουν ακόμα οι τρύπες, κάτω από τις μετόπες – τρίγλυφα, όπου βρίσκονταν κρεμασμένες οι χρυσές περσικές ασπίδες, λάφυρα που αφιέρωσε στον Παρθενώνα ο Μέγας Αλέξανδρος, μετά τη μάχη στον Γρανικό ποταμό της Μ. Ασίας (334 π.Χ.). Στο πλάι του Παρθενώνα στέκονταν τα πριονισμένα ακρωτηριασμένα από τον Έλγιν μάρμαρα της ζωφόρου, με έντονες τις αυλακώσεις από τα πριόνια. Σήμερα φιλοξενούνται στο Νέο Μουσείο Ακροπόλεως για να θυμίζουν σε όλους το ανοσιούργημα του «φιλάρχαιου» Έλγιν. Ύστερα από τόσα χρόνια εργασιών αντικρίζουμε με χαρά τον ναό της Αθηνάς Νίκης  με τμήμα του αετώματος και τα Προπύλαια με την υπέροχη φατνωματική οροφή τους συμπληρωμένη.

Ο Ιερός Βράχος της Ακρόπολης  είναι ένας μοναδικός τόπος Τέχνης, Ιστορίας και Μνήμης, Μνημείο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομίας.

Βιβλιογραφία

    • Τσάκος Κωνσταντίνος, Η Ακρόπολη και το Νέο Μουσείο της, Ιστορικός και Αρχαιολογικός Οδηγός, Εκδόσεις Έσπερος, Αθήνα 2014
    • Παπαθανασοπούλου Γ., Ακρόπολη, τα Μνημεία και το Μουσείο, Εκδόσεις Κρήνη, Αθήνα 1979
    • Χατζηασλάνη Κορνηλία, Πάμε στην Ακρόπολη, Υ.Π.Π.Ο., Υ.Σ.Μ.Α., Α’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, Τομέας ενημέρωσης και εκπαίδευσης
    • ysma.gr/συντήρηση/τεχνικές συντήρησης
    • Ancient.Athens.3d.com, Η Ακρόπολη των Αθηνών, 3500 π.Χ. – 2010 μ.Χ.
    • el.wikipedia.org/wiki/Παρθενώνας
    • onassis.org/el/news/acropolis-whole-new-light, Η Ακρόπολη με νέο φως
    • lifo.gr/now/athens/neo-fos-tis-acropolis, Το νέο φως της Ακρόπολης/LIFO, 8 Οκτ 2020/Διακοσάββας Αλέξανδρος
    • kathimerini.gr>society>acropoli-neos-fotismos-Ακρόπολη Νέος Φωτισμός, πολλές συζητήσεις, 1 Οκτ 2020, Ιωαννίδης Σάκης, Επτακοίλη Γιούλη
    • Η Ελληνική Τέχνη στα Μουσεία του κόσμου, Βιβλιοθήκη Τέχνης, Η Καθημερινή, 1. Βρετανικό Μουσείο, Λονδίνο, Εκδόσεις EXPLORER, Αθήνα 2010
    • previous arrow
      next arrow
      PlayPause
      Slider