Μοιρολόγια της Μάνης

Λ Α Κ Ω Ν Ι Κ Η   Α Ν Α Φ Ο Ρ Α

Σ Τ Α   Μ Ο Ι Ρ Ο Λ Ο Γ Ι Α   Τ Η Σ   Μ Α Ν Η Σ 

Γεωργίου Π. Σαρλή

Απόσπασμα από την ομιλία μου στο Διεθνές Συνέδριο με θέμα

 “Από την αρχαία Τραγωδία στο Μοιρολόϊ της Μάνης”.

Πύργος Δυρού-Μάνης, 26-28 Ιουλίου 2014.

        Στο Συνέδριο αυτό μου δόθηκε η ευκαιρία να ανακαλέσω καταρχάς στη μνήμη μου τα μαθητικά μου χρόνια. Ήταν αρχές του σχολικού έτους 1952-53, όταν σε αίθουσα του ιστορικού Γυμνασίου Αρρένων Σύρου που παρακολουθούσα τα μαθήματα των εγκυκλίων  σπουδών μου, εισήλθε ένας νεοδιόριστος καθηγητής. Διέσχισε την αίθουσα, ανέβηκε στην έδρα, άνοιξε κάποιο βιβλίο και χωρίς να αναγνώσει αναφώνησε: Regina rosas amat!

        Ήταν ο αείμνηστος Ανάργυρος Κουτσιλιέρης, ορμώμενος εκ Λάγιας της Λακωνίας, που εκτός των λατινικών μας δίδαξε τα επόμενα χρόνια αρχαία ελληνικά και ιστορία.

        Σοβαρός, καταρτισμένος στην επιστήμη του, ικανός να μεταδίδει τις γνώσεις αποτελεσματικά, ήταν λεπτολόγος, αλλά και αυστηρός στη βαθμολογία του. Ωστόσο ήταν πάντοτε πρόθυμος να διευκολύνει ή να προστατεύσει οποιονδήποτε μαθητή που θα του ζητούσε τη βοήθειά του. Άλλωστε, θυμάμαι, με πόση χαρά δέχθηκε την πρόσκληση, αλλά και παρευρέθηκε στην εορτή μας που έλαβε χώρα στην Ερμούπολη της Σύρου το 1996 με τίτλο: Οι 40 (απόφοιτοι έτους 1956) στα 40 (μετά 40 χρόνια).

        Ο Ανάργυρος Κουτσιλιέρης φοίτησε στο Γυμνάσιο Αρεοπόλεως και στη συνέχεια στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, από την οποία αναγορεύθηκε αργότερα διδάκτωρ Φιλοσοφίας. Υπηρέτησε ευδοκίμως σε διάφορες εκπαιδευτικές Διευθύνσεις μέχρι το έτος 1982 όπου απολύθηκε κατέχων τον βαθμόν του Γενικού Διευθυντή.

        Η διδακτορική του διατριβή, παρότι πολλαπλώς συζητήθηκε για την αναφορά ότι η εκφραστική δύναμη του Σολωμού θεμελιώθηκε στη γλώσσα της Μάνης, δηλαδή στο ιδίωμα της Μάνης, λόγω της γλώσσας της μητέρας του Αγγελικής Νίκλου, εντούτοις εγκρίθηκε με τον βαθμόν παμψηφεί άριστα.

        Το 1963 η Ακαδημία Αθηνών του ανέθεσε να μελετήσει στο ιδίωμα της Μάνης το γλωσσικό φαινόμενο της Αρχαίας Ελληνικής το της επενθέσεως. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στον Θ΄ τόμο του Λεξικογραφικού Δελτίου. Πολλά όμως ακόμη έργα του έχουν δημοσιευθεί που αναφέρονται στη Μάνη. Ένα από αυτά αφορά στα Μοιρολόγια της Μάνης, τα οποία αποτελούν και το θέμα του παρόντος Συνεδρίου.

        Είναι γνωστόν ότι τα λαϊκά δημιουργήματα δεν είναι λιγότερο εκφραστικά από  τα έργα των  μεγάλων δημιουργών.  Έτσι, τα μοιρολόγια της Μάνης, ως λαϊκά και αυτά δημιουργήματα, παρότι παρουσιάζουν διαφορές από τα δημοτικά  τραγούδια άλλων περιοχών της χώρας  μας, εκφράζουν  και  αυτά την ψυχοσύνθεση του λαού που τα δημιούργησε και απεικονίζουν τον κόσμο των αξιών που καλλιέργησε ο μορφοποιός λαός. Και όπως αναφέρει για τη σημασία τους ο λαογράφος Καθηγητής Νικόλαος Πολίτης “…τα ευάριθμα αυτοσχέδια μοιρολόγια της Μάνης κατοπτρίζουν την ευγένεια της ψυχής των…θρηνωδών”.

        Τα γνήσια μοιρολόγια με τον ιαμβικό οχτασύλλαβο στίχο τους, τον εύκολο στη σύνθεση, αποτελούν αυθόρμητη εκδήλωση των ανθρώπων που πάσχουν φανερώνοντας ξεχείλισμα πόνου και έκφραση οδύνης.

        Είναι εμπνευσμένα από τις περιπέτειες προσώπων και οικογενειών που είχαν προκαλέσει τη συμπάθεια του λαού και είχαν δημιουργηθεί από τις συγκινητικές τους δραστηριότητες και τις δυσκολίες της καθημερινής τους ζωής.

        Επίσης θα πρέπει να επισημανθεί, ότι στα απεικονιζόμενα ρεαλιστικά συγκλονιστικά γεγονότα και καταστάσεις τους, παρότι απουσιάζει η έντεχνη δομή και η εξιστόρησή τους είναι χρονικά περιορισμένη, εντούτοις ακολουθείται το βασικό στοιχείο της αρχαίας τραγωδίας, δηλαδή η ενότητα του χώρου, του χρόνου και η υπόθεση, θέμα του παρόντος Συνεδρίου στο οποίο θα αναφερθούν και άλλοι σύνεδροι ομιλητές.

        Γενικώς τα μοιρολόγια είναι δημιουργήματα στα οποία εκδηλώνεται η χαρά και ο πόνος από τους παράγοντες που διαμορφώνουν το κοινωνικό περιβάλλον και τη συναισθηματική διάθεση που δεν μένει ανεπηρέαστη από τις συνθήκες διαβίωσης.

        Η ριζική όμως αλλαγή των Μανιατών στις συνθήκες αυτές κατά τον τελευταίο αιώνα, άλλαξε τόσο τη σκέψη τους όσο και τον τρόπο εκδήλωσης των συναισθημάτων τους.

        Αποτέλεσμα, να εμφανίζονται στα νεώτερα χρόνια δημιουργήματα που συνθέτουν άνθρωποι κάποιας μορφώσεως, από τα οποία απουσιάζουν η έκφραση γνησίου αισθήματος, το ιδίωμα της Μάνης λόγω αγνοίας, ο ακριβής αριθμός των στίχων και με περιεχόμενο και μορφή που ελάχιστα θυμίζουν τα παλαιά μοιρολόγια.

        Έτσι, η γλώσσα των μοιρολογιών αυτών δεν είναι ίδια με τη γλώσσα των παλαιών, αλλά και κάποια από τα υπάρχοντα κοινά στοιχεία είναι δυνατόν να μην υπάρχουν στο μέλλον.

        Το γεγονός αυτό μας υποχρεώνει να διατηρήσουμε με τα παλαιά μοιρολόγια, στα οποία υπάρχει η γλωσσική μορφή με την οποία αρχικά ελέχθησαν,   ό,τι   είναι  εφικτό  να  διατηρηθεί.  Και   τούτο,  επειδή  η   τωρινή χρησιμοποίηση λέξεων και εκφράσεων αγνώστων στα παλαιά μοιρολόγια, θα δημιουργήσει δυσκολίες στους μεταγενέστερους που θα θελήσουν να γνωρίσουν τη γλώσσα των Μανιατών, αφού η γλώσσα αυτή θα ευρίσκεται μόνο στα μοιρολόγια.

        Τέλος, θα πρέπει να μη λησμονούμε ότι τα γνήσια μοιρολόγια της Μάνης,  παρότι  η  μελέτη τους παρουσιάζει  δυσκολίες, δεν  αποτελούν  μόνο πολύτιμα γλωσσικά μνημεία και πηγές λαογραφικών θησαυρών, αλλά και ιστορικά στοιχεία των ανθρώπων που έζησαν επί χιλιετία σε μια ιδιότυπη κοινωνία και διαμόρφωσαν άγραφους νόμους και ηθικές επιταγές.