Μουσείο Τυπογραφίας στη Σύρο

«Ο Ιερός Ναός Μεταμορφώσεως του Σωτήρος

και το Μουσείο Τυπογραφίας»

Κείμενο – Φωτογραφίες:  Χρήστου Θανόπουλου

Την επόμενη ημέρα της εορτής της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος επισκέφθηκα τον ομώνυμο ιερό ναό στην Ερμούπολη. Είναι η μητρόπολη και συνάμα η σημαντικότερη εκκλησία, σε έναν ιστορικό τόπο φορτωμένο με ιστορικές μνήμες και συμβολισμούς, άμεσα συνδεδεμένος με τον εποικισμό και την δημιουργία της Ερμούπολης.

Από πολύ νωρίς κτίστηκαν σπίτια στην περιοχή. Βρέθηκαν μάρμαρα- κατάλοιπα της αρχαίας πόλης των κλασικών χρόνων. Οι οικίες είναι του 19ου αιώνα, με το κλασικό ερμουπολίτικο ύφος, χωρίς διακοσμητικό φόρτο και φιλοξενούν μεσαία στρώματα του πληθυσμού, τεχνίτες και εμπόρους. Σκαλοπάτια, λιθόστρωτα από κυβόλιθους γρανίτη, που τόσο θαυμάστηκαν  από τους περιηγητές του 19ου αιώνα, στολίζουν τους γύρω δρόμους. Εδώ υπάρχει η οδός Ομήρου, ο μακρύτερος δρόμος της πόλης, που οδηγεί στην Άνω Σύρο.

Ο ναός, ο πρώτος του νέου οικισμού, αφιερώθηκε στον Σωτήρα Χριστό, λόγω της διάσωσης των προσφύγων από τους Οθωμανούς. Οι εργασίες για την κατασκευή του άρχισαν τον Μάρτιο του 1824, μετά την έγκριση από το Εκτελεστικό Σώμα, πρότασης του Αλέξανδρου Αξιώτη, επάρχου Μυκόνου και Σύρας, ο οποίος ζητούσε άδεια οικοδόμησης εκκλησίας, ώστε να εκπληρούν οι πρόσφυγες το χριστιανικό τους καθήκον. Η αφιερωτική επιγραφή, εντοιχισμένη πάνω από την κύρια είσοδο του ναού, μαρτυρεί ότι η εκκλησία οικοδομήθηκε με δαπάνες των προσφύγων. Κατόπιν εράνου συγκεντρώθηκαν 8.000 γρόσια από τους εμπόρους και το οικόπεδο παραχωρήθηκε από τον ορθόδοξο γηραιό Φραγκούλη Καποράλη, αντί μόνο 600 γροσίων (τα 300 τα έδωσε υπέρ του εράνου ανεγέρσεως του ναού). Εδώ στεγάστηκαν τα ιερά κειμήλια που με κίνδυνο της ζωής τους μετέφεραν οι πρόσφυγες (Χιώτες, Ψαριανοί, Κάσιοι). Εδώ ακούστηκαν οι φωτισμένοι λόγοι των δασκάλων του γένους Γαζή, Βάμβα, Κωνσταντά. Ο ναός είναι κτισμένος σε ψηλό σημείο, με ευρύχωρη πλατεία που βλέπει σε τρεις δρόμους. Πλατιά σκάλα, με πολλά σκαλοπάτια, που ξεκινούν από την πλατεία Μιαούλη, οδηγούν στο ευρύχωρο προαύλιο με το βοτσαλωτό και τρεις εισόδους, ανατολική, νότια, δυτική.

Ο ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (1824–1834) είναι τρίκλιτη βασιλική και έχει υποστεί αλλεπάλληλες επισκευές και παρεμβάσεις. Ο αρχιτέκτονας είναι άγνωστος, αλλά πιθανότατα είναι ο ίδιος με αυτόν της Ευαγγελίστριας Τήνου (Σμυρναίος Ευστράτιος, πρόσφυγας από Σμύρνη), η οποία χρησίμευσε ως πρότυπο και είχε αρχίσει να κτίζεται έναν χρόνο νωρίτερα (1823).

Λιθόστρωτος υπερυψωμένος περίβολος με κιγκλίδωμα, στην νότια και ανατολική πλευρά του προαυλίου. Στην δυτική πλευρά διώροφη οικοδομή, με μνημειακή στοά που διαμορφώνει την είσοδο από την οδό Ομήρου, με λαξευτή τοιχοδομία, στοές με μεγάλα τοξωτά ανοίγματα, κελιά για ιερείς, νεωκόρους, πένητες. Χρησιμοποιήθηκε και ως νοσοκομείο (δύο οικίσκοι στο λιμάνι που λειτουργούσαν ως νοσοκομείο αρχικά, σύντομα κατέστησαν ανεπαρκείς και έτσι το πρώτο νοσοκομείο της πόλης στεγάστηκε στα κελιά του ναού, μέχρι την ανέγερση του πρώτου δημοτικού νοσοκομείου της χώρας το 1826, εκεί που σήμερα λειτουργεί το καζίνο). Το κτίριο στεγάζει γραφεία, πνευματικό κέντρο, τυπογραφείο–βιβλιοδετείο–μουσείο τυπογραφίας, βαπτιστήριο, αποθήκη. Το 1858 κτίστηκε βαπτιστήριο στην βόρεια γωνία των κελιών, ενώ το ανάγλυφο βάθρο αγάλματος με επιγραφή, του ρωμαίου αυτοκράτορα Αδριανού, μεταποιήθηκε σε κολυμβήθρα, επί μητροπολίτου Δανιήλ Κοντούδη, τοποθετήθηκε στο εσωτερικό του ναού και σήμερα έχει αποθηκευτεί δίπλα στον χώρο με τις τυπογραφικές μηχανές και είναι μη επισκέψιμο. Δύο ευρύχωρες βοτσαλωτές αυλές, που επικοινωνούν μεταξύ τους, η ανατολική, χώρος συγκεντρώσεων (εδώ έγινε η ονοματοδοσία της Ερμούπολης το 1826) και η δυτική (1824–1834) χώρος ταφής νεκρών αρχικά. Εδώ υπάρχει κρύπτη με τον τάφο του Άνθιμου Γαζή (1764–1828), ο οποίος πέθανε το 1828, αφού νοσηλεύτηκε προηγουμένως  στα κελιά του ναού. Θαλάσσια λευκά και μαύρα βότσαλα («κοχλάκια») από την Ρόδο στολίζουν όλο το προαύλιο. Έγιναν με σχέδια Ερλάχερ, άρχισαν επί δημαρχίας Αργ. Ταρποχτζή (1846–1848) και ολοκληρώθηκαν αργότερα (1859, 1860, 1862). Στην ανατολική αυλή υπάρχουν οι προτομές των μητροπολιτών Α. Λυκούργου, Λ. Λεβεντόπουλου, Φ. Ιωαννίδη, έργα του Σ. Φιλιππότη (1978) και προ της ανατολικής εισόδου η προτομή του Συριανού Μητροπολίτη Ηλείας Α. Πολίτη (αγωνιστή της Εθνικής Αντίστασης). Δυτικά η εκκλησία είχε ανοικτή στοά και είσοδο, τα οποία κλείστηκαν (1917). Με ξύλινη κατασκευή (νάρθηκα) κλείστηκε το πρόπυλο της νότιας πλευράς, εκεί όπου σήμερα είναι η είσοδος. Στην βόρεια πλευρά του ναού έγινε η προσθήκη του παρεκκλησίου του Αγ. Φανουρίου (1923) και επιχρίστηκε η τοιχοδομία. Υπάρχει μεγάλη αψίδα στην ανατολική πλευρά του ναού, τετράγωνα κτίσματα για τις σκάλες των κωδωνοστασίων. Η καμπάνα του Αγ. Νικολάου Ψαρρών πουλήθηκε ως λάφυρο στην Ερμούπολη (1824) και ήταν σε χρήση έως το 1870. Το διπλό κωδωνοστάσιο κτίστηκε (1915) από κληροδότημα του Ζ. Πετροκόκκινου.

Ο κυρίως ναός ανακαινίστηκε το 1886-1887. Στο εσωτερικό δύο κιονοστοιχίες χωρίζουν τα τρία κλίτη. Οι κίονες από τηνιακό μάρμαρο, είναι αράβδωτοι, σμιλεύτηκαν στην Τήνο, φέρουν κιονόκρανα με γιρλάντες, αγγέλους λαϊκής τεχνοτροπίας. Δύο κίονες πίσω από το τέμπλο έχουν μεταφερθεί από την Δήλο. Μαρμάρινες πλάκες καλύπτουν το δάπεδο. Το μπαρόκ πολύπλοκα δουλεμένο τέμπλο είναι μαρμάρινο έως το ύψος της Ωραίας Πύλης και από εκεί και πάνω «μπαγδατί» (ξύλινα πηχάκια – σοβάς), με απόληξη σε τρούλο. Ξυλόγλυπτοι εξίσου διακοσμημένοι, είναι ο άμβωνας και ο επισκοπικός θρόνος, ο τελευταίος έργο του Χιώτη Νικ. Φραγκούλη ή Ταλιαδούρου (ξυλογλύπτη), κατασκευαστή ακρόπρωρων, εγκατεστημένου στην Ερμούπολη από το 1823. Ο ζωγραφικός διάκοσμος είναι πλούσιος, με απαλά χρώματα, πλοχμούς, αστέρια (όπως σε όλες τις εκκλησίες της Ερμούπολης).

Ο ναός είναι πλούσιος σε ιερά κειμήλια, φορητές εικόνες, του 19ου αιώνα, από τις οποίες πολλές φέρουν το όνομα του ζωγράφου και του δωρητή, συνήθως αφιερώματα συντεχνιών (οινοπώλες, βιομήχανοι, σκυτοτόμοι–τεχνίτες δέρματος, οπωροπώλες, Χιακή Αδελφότητα, σινάφι αρτοποιών, κ.α.). Η εικόνα της Μεταμόρφωσης αριστερά της Ωραίας Πύλης είναι δωρεά του Μ. Τσαμαδού. Στη βόρεια πλευρά του ναού υπάρχει το Μητροπολιτικό μέγαρο, διώροφο αυστηρό κτίριο με τοξωτά παράθυρα, έργο του αρχιτέκτονα Ι. Βλυσίδη (1873).

Με γοργά βήματα ανέβηκα τα σκαλοπάτια και εισήλθα από την ανατολική πύλη στην βοτσαλωτή αυλή, με τις προτομές των μητροπολιτών. Εκεί που ο Λουκάς Ράλλης ανεφώνησε στην Γενική Συνέλευση των σημαντικότερων πολιτών (1826), παρουσία του απεσταλμένου της κυβερνήσεως Δρόσου Μανσόλα: «Κύριοι, υπό την σκέπην του Ερμού Εφόρου του εμπορίου, συνέστη και προήχθη η πόλις αύτη, δίκαιον και πρέπον δια τούτο νομίζω, να την αφιερώσωμεν εις τον Κερδώον Ερμήν και να την ονομάσωμεν «Ερμούπολιν». Ερμούπολιν! Ερμούπολιν! αντήχησαν πανταχόθεν όλων αι φωναί …».

Τα μάτια μου δεν χόρταιναν την θαυμάσια βοτσαλωτή αυλή με τα οκτάκτινα αστέρια, τις φυτικές μπορντούρες, τους ρόμβους. Εισήλθα στην εκκλησία, προσκύνησα την μεγάλη  εικόνα που προηγείται στην λιτανεία της εορτής του ναού, άναψα τα κεριά μου, χαιρέτησα τον πρωτοπρεσβύτερο πατέρα Εμμανουήλ Συρίγο και περιεργάστηκα τον πανέμορφο ναό. Εξήλθα από τον ναό και κατευθύνθηκα προς το διώροφο κτίσμα της δυτικής πλευράς, για να αντικρίσω την μαρμάρινη κολυμβήθρα, που βρίσκεται πίσω από το τζάμι, κλειδωμένη στο βαπτιστήριο του ισογείου. Με ακολούθησε ο καλοσυνάτος ιερέας, ο οποίος προθυμοποιήθηκε να μου ανοίξει τον χώρο του τυπογραφείου – μουσείου και να με ξεναγήσει σε αυτόν. Η μαρμάρινη πλάκα δεξιά της εισόδου αναφέρει: «Τυπογραφείον», Δωρεά Σταύρου Βαφία 1988. Οι περισσότερες τυπογραφικές μηχανές, προέρχονται από το τυπογραφείο της εφημερίδας «Θάρρος», δωρεά του ιδιοκτήτη της Σταύρου Βαφία (1988). Ο τελευταίος το είχε αγοράσει το 1946 από τον Αθανάσιο Σκορδίλη και αυτός από τον ιατρό Ιωάννη Φουστάνο που το δημιούργησε το 1907 και το ονόμασε «Τυπογραφείο της Ιατρικής Προόδου». Σε αυτό τυπωνόταν το ομώνυμο περιοδικό, καθώς και πολλά βιβλία, κυρίως ιατρικού περιεχομένου.

Ο Ιωάννης Αντ. Φουστάνος (Σπάρτη 1856 – Αθήνα 1933), ιατρός και μουσικοκριτικός, μετακόμισε με την οικογένεια του στην Αθήνα, όπου σπούδασε Φιλοσοφική και Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Αναγορεύτηκε διδάκτορας της Ιατρικής (1881) και μετεκπαιδεύτηκε στο Παρίσι κοντά στον Charcot. Εξέδωσε μετάφραση νουβέλας (1876) και αρχαιοελληνικές παροιμίες («Αστέρες», 1877). Ιδρυτικό μέλος του συλλόγου «Ορφεύς» (1880). Μετακόμισε στην Ερμούπολη με την οικογένεια του (1884), συνεργάτης του γαλλικού περιοδικού “Semaine Medicale”, μέλος της Λέσχης Ελλάς, της Φιλαρμονικής Εταιρείας Αθηνών (1889), της Επιτροπής Θεάτρου Απόλλων (1890), του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός, Αντιπρόεδρος της Λέσχης «Φιλόμουσοι Σύρου». Δημοσίευσε άρθρα για την μουσική και τις επιδράσεις της, θεμελιωτής της μουσικοθεραπείας στην Ελλάδα. Στη γλωσσική διαμάχη του 1911, έλαβε θέση υπέρ της καθαρεύουσας. Παντρεύτηκε την Σμαράγδα Νικολαΐδου (1893). Έγινε διευθυντής της Παθολογικής Κλινικής του Δημοτικού Νοσοκομείου Σύρου. Εξέδιδε από το 1896 το «Μηνιαίον Περιοδικόν Σύγγραμμα ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ», … εν Ερμουπόλει Σύρου, εκ του Τυπογραφείου Ρενιέρη Πρίντεζη. Από το 1898 εξέδιδε για λίγο την μηνιαία εφημερίδα “La Gréce Medicale”. Έλαβε από την ελληνική κυβέρνηση τον Αργυρό Σταυρό του Τάγματος του Σωτήρος και ως αναγνώριση της προσφοράς του στην ιατρική έρευνα, εξελέγη αντεπιστέλλον μέλος της Ανώτατης Αυτοκρατορικής Ιατρικής Εταιρείας Κωνσταντινουπόλεως. Διέμενε στην έπαυλη «Αυροφίλητον» στον λόφο Σκληπί (παραφθορά της λέξεως Ασκληπείον!), στον δρόμο για το Πισκοπιό (Επισκοπείον), μετέπειτα ιδιοκτησία των αδελφών Εμπειρίκου όπου μετά την παραχώρηση του στον Σύλλογο Υγιεινής (1921), στέγασε το Φθισιατρείο. Σήμερα είναι ιδιοκτησία του «Βαρδάκειου και Πρώιου» Γενικού Νοσοκομείου Σύρου. Ανακαινίστηκε (2007), στέγασε κέντρο επαγγελματικής κατάρτισης και τέλος Δημόσιο ΙΕΚ Σχολής Βοηθών Νοσηλευτικής Νοσοκομείου Σύρου. Ο Ιωάννης Φουστάνος μετακόμισε στα μέσα της δεκαετίας του 1910 στην Αθήνα, όπου συνέχισε τις δραστηριότητες του μέχρι τον θάνατο του (1933). Από τα αδέλφια του, ο Παντελής ήταν βιομήχανος – εφοπλιστής και ο Ηλίας ίδρυσε πλεκτήριο.

Το πρώτο τυπογραφείο, που μετακόμισε από την Σάμο στην Σύρο, ήταν του Ι. Σφοίνη (1828). Η Ερμούπολη από τον 19ο αιώνα, είχε πλούσια εκδοτική κίνηση σε βιβλία και τοπικές εφημερίδες, όπως: Ελληνική Μέλισσα, Περίεργα, Ερμής, Αίολος, Ερμής των Κυκλάδων, Ένωσις, Αστήρ των Κυκλάδων. Στην περίοδο 1831–1900 κυκλοφόρησαν 160 εφημερίδες. Ο περιοδικός τύπος ήταν φτωχός, με περιορισμένο αριθμό και σύντομη διάρκεια έκδοσης. Τα σπουδαιότερα και πιο γνωστά περιοδικά ήταν: Η Μέλισσα των Κυκλάδων, η Ελευθερία του Εμπορίου (Λ. Ευμορφόπουλου 1863–1867), η Καλλιόπη του Δικηγόρου (Ι. Φραγκιά 1868–1869),ο Βιομήχανος Έλλην (του μηχανολόγου Στάμου Καγκάδη 1881–1883) και η Ιατρική Πρόοδος (του ιατρού Ι. Φουστάνου).

Μέχρι το 1836 είχαν ιδρυθεί τα τυπογραφεία Ν. Βαρότση, Ι. Γαρουφαλή, Γ. Μελισταγούς, Γ. Πολυμέρη και του αμερικανού ιεραποστόλου Ρόβερτσον. Οι παλαιότεροι τυπογράφοι έμαθαν την τέχνη σε Βενετία, Τεργέστη, Βοστόνη. Τους διαδέχτηκαν μετά το 1845 οι Ν. Βαρβαρέσος, Μ. Περίδης, Γ. Χάλαρης, Ν. Φρέρης. Ο Ρενιέρης Πρίντεζης έφερε το πρώτο ταχυπιεστήριο το 1868. Σήμερα την μεγάλη παράδοση συνεχίζουν οι Γ. Βακόνδιος, Αφοι Βουτσίνου, Π. Φρέρη – Α. Κορωναίου, κ.α.

Ο πατήρ Εμμανουήλ Συρίγος συνέχισε την ξενάγηση. Μου έδειξε την λινοτυπική μηχανή του αθηναϊκού περιοδικού «Ρομάντσο» και το σύγχρονο ταχυπιεστήριο, που προστέθηκαν στον εξοπλισμό από τον μητροπολίτη Δωρόθεο Α΄. Ακολούθως έγινε η προμήθεια κοπτικής μηχανής, εξοπλισμού βιβλιοδεσίας, κάποια προερχόμενα από το τυπογραφείο Τζιβανάκη στην Θεσσαλονίκη. Το τυπογραφείο του Ι. Ν. Μεταμορφώσεως του Σωτήρος και το έργο του παρουσιάστηκε σε ειδική έκθεση του Βιομηχανικού Μουσείου Σύρου (2018). Οι δύο ιερείς του ναού μετά την παραλαβή των τυπογραφικών μηχανών του «Θάρρους» και του υπόλοιπου εξοπλισμού αργότερα, κατάφεραν να εκδίδουν με πολύ μόχθο για τουλάχιστον δέκα χρόνια την εφημερίδα «Ενοριακή Ευθύνη» σε 5.000 φύλλα, βιβλία, φυλλάδια, προγράμματα, επιστολόχαρτα, φακέλλους και όλα τα έντυπα της Ιεράς Μητροπόλεως, αποσπώντας τον θαυμασμό και τα ευμενή σχόλια του δωρητή Σταύρου Βαφία και πολλών άλλων. Τώρα πλέον, ο χώρος λειτουργεί  ως βιβλιοδετείο. Πρώτο μέλημα είναι η βιβλιοδεσία των παλαιότερων πολύτιμων βιβλίων, όπως των τευχών της «Ιατρικής Προόδου».

Στον τοίχο του τυπογραφείου ξεχωρίζει η φωτογραφία του μεγάλου δωρητή του τυπογραφείου Σταύρου Βαφία. Ο Σταύρος Ι. Βαφίας, πατέρας του προέδρου του Συνδέσμου Συριανών κ. Δημήτρη Βαφία, γεννήθηκε στα Καρδάμυλα της Χίου το 1912. Γονείς του ήταν ο Ιωάννης Βαφίας (ναυτικός) και η Άννα Τσαγγαίου. Σε μικρή ηλικία εγκαταστάθηκε με την οικογένεια του στην Σύρο. Φοίτησε στην Εμπορική Σχολή, εργάστηκε ως λογιστής στο βυρσοδεψείο του Ευαγγέλου Τόζου και σε άλλες συριανές βιομηχανίες, για να συνεχίσει ως δημοσιογράφος το 1933 και ως εκδότης της εβδομαδιαίας εφημερίδας «Θάρρος» από το 1945. Ιδρυτής και πρώτος ιδιοκτήτης της ήταν ο Ν. Γ. Βαρθαλίτης (1924).

Ο Σταύρος Βαφίας συνέχισε την έκδοση της έως το 1986. Ήταν η ολοκληρωμένη εφημερίδα, που απηχούσε τον παλμό της Συριανής κοινωνίας και μπήκε στα σπίτια των περισσοτέρων Συριανών. Ο Σταύρος Βαφίας συμπαραστεκόταν στα πολιτιστικά πράγματα και θέματα κοινωνικής αλληλεγγύης. Για πολλά χρόνια διευθύντρια – εκδότρια ήταν η κόρη του Άννα Βαφία.

Ο Σταύρος Βαφίας έπαιξε σημαντικό ρόλο στα συριανά τεκταινόμενα για μεγάλο διάστημα, αφού διετέλεσε Δημοτικός Σύμβουλος (1945-1958), Γενικός Γραμματέας του δήμου, επί δημαρχίας Ευαγγέλου Ξοχάκη και Δήμαρχος της Ερμούπολης (1959–1972). Συνέβαλε στην δημιουργία του πρώτου εργοστασίου αφαλάτωσης (πρώτο στην Ελλάδα,  με την υποστήριξη Ισραηλινών τεχνικών,  στις αρχές της δεκαετίας του 60), στην συντήρηση – διάσωση ιστορικών κτιρίων της πόλης (ανάμεσα τους το θέατρο «Απόλλων», για το οποίο εξοικονόμησε πόρους και έκανε σωστικές παρεμβάσεις), στην επαναλειτουργία του Νεωρίου, στην λειτουργία της Ακαδημίας Εμπορικού Ναυτικού και της Σχολής Μηχανικών, την λειτουργία του δημοτικού ξενοδοχείου «Ευρώπη» (σημερινό καζίνο).

Η Ερμούπολη είχε μόνιμο αντιπρόσωπο στην τότε ΕΟΚ  και στις αρχές της δεκαετίας του 60, της απονεμήθηκε η σημαία της Ευρώπης, μεγάλη διάκριση για εκείνη την εποχή. Το 1972 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου εργάστηκε ως ανώτερο στέλεχος ναυτιλιακής επιχείρησης. Έγινε μέλος του Συνδέσμου Συριανών, προσέφερε μεγάλες υπηρεσίες για την προώθηση των σκοπών του Συνδέσμου και βραβεύτηκε από αυτόν το 1997. Τιμήθηκε με τον Χρυσό Σταυρό του Βασιλικού Τάγματος του Φοίνικος, τον Αργυρό του ΕΕΣ, με το Μετάλλιο του Προσκοπισμού και το Χρυσό Μετάλλιο της Ερμούπολης. Επέστρεψε στην Ερμούπολη, όπου και πέθανε το 2003, πλήρης ημερών.

Η παλαιότητα των μηχανών του τυπογραφείου καθιστά τη χρήση τους δύσκολη, όμως εξακολουθούν να είναι λειτουργικές και μοναδικές στην Σύρο και στις Κυκλάδες, για να θυμίζουν στον επισκέπτη του μελλοντικού Μουσείου Τυπογραφίας το ένδοξο τυπογραφικό παρελθόν της Ερμούπολης.

Θερμές ευχαριστίες και συγχαρητήρια στον πατέρα Εμμανουήλ Συρίγο, για το έργο που επιτελούν οι ιερείς του ναού και την υπέροχη ξενάγηση!

Βιβλιογραφία

    • Αγριαντώνη Χριστίνα, Φενερλή Αγγελική, Ερμούπολη – Σύρος, Ιστορικό Οδοιπορικό, Δημοτική Επιχείρηση Ανάπτυξης της Ερμούπολης, Εκδόσεις Ολκός, Αθήνα 2000
    • Δημητρόπουλος Αχιλλέας, Σύρος, Οδηγός για τον επισκέπτη, Κυκλαδικές Εκδόσεις, Αθήνα 1993
    • Λειβαδάρας Νικόλαος, Το πρώτο Νοσοκομείο της επαναστατημένης και ελεύθερης Ελλάδας, Ερμούπολη Σύρου 1825, Συριανά Γράμματα, τεύχος 6, περίοδος Β΄, Δεκέμβριος 2019, Εκδόσεις Εκπαιδευτηρίων Αγ. Παύλου
    • Λουκιανός Γιάννης, Οι βοτσαλωτές αυλές των Κυκλάδων, Τεχνική, Ιστορία μιας Παραδοσιακής Τέχνης, Αθήνα 1998
    • Τραυλός Ιωάννης, Κόκκου Αγγελική, Ερμούπολη, Έκδοση Εμπορικής Τραπέζης της Ελλάδος, Αθήνα 1980
    • Κουλουμπής Παναγιώτης:
      • alithinesgynaikes.gr Η άγνωστη ιστορία της Μητρόπολης Σύρου Μεταμόρφωσης του Σωτήρος
      • syrosstories, wixsite Η τρομερή φυματίωση, το Εμπειρίκειον Σανατόριον
    • www.ionio.gr>articles>foustanos
    • el.m.wikipedia.org>wiki>Ιωάννης Φουστάνος
    • previous arrow
      next arrow
      PlayPause
      Slider