Π Α Ν Θ Ε Ο Ν

Π Α Ν Θ Ε Ο Ν

Το ιστορικό καφεζαχαροπλαστείο της Ερμούπολης

Κείμενο Χρήστου Θανόπουλου

Φωτογραφίες: Ρούσσου Μάριου, Γ.Α.Κ.  Ν. Κυκλάδων, Γιάννη Ρουσσουνέλου, Χρήστου Θανόπουλου

Το ιστορικό καφενείο της αριστοκρατίας της Ερμούπολης στέκει περιορισμένο, σιωπηλό και εγκαταλειμμένο, στον απόηχο της μακράς πορείας του.

Πιθανότατα ιδρύθηκε τον 19ο αιώνα και φαίνεται  ότι η θέση του ως κεντρικού καφενείου της πλατείας Μιαούλη αναβαθμίστηκε, μετά το κλείσιμο του καφενείου στο ισόγειο της «Λέσχης Ελλάς» (σημερινής  Δημοτικής Βιβλιοθήκης) και της εγκατάστασης εκεί του Ταχυδρομικού Γραφείου Σύρου έως το 1960.

« Για πολλά χρόνια υπήρξε σημείο συνάντησης και κοινωνικής καταξίωσης…   Κάτω από τη σκιά των φοινίκων, γενιές και γενιές Συριανών πέρασαν από το «Πάνθεον»,  που ήταν το κατ’ εξοχήν στέκι των πλουσίων ή κοινωνικά ισχυρών. Υπήρξε εποχή, ως το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, που δεν ήταν δυνατό σε οποιονδήποτε να γίνει θαμώνας του!»  Δημητρόπουλος Αχιλλέας, Σύρος, Οδηγός για τον επισκέπτη, Κυκλαδικές Εκδόσεις, Αθήνα 1993.

Το «Πάνθεον» καταλάμβανε όλη τη δεξιά πλευρά του ισογείου του δημαρχιακού μεγάρου (ΝΑ γωνία), επί της πλατείας Μιαούλη. Περιλάμβανε εκτός από τον καθαυτό χώρο του καφεζαχαροπλαστείου, αίθουσα μπιλιάρδου και χαρτοπαικτική λέσχη. Υπέροχη επίπλωση διακοσμούσε τις αίθουσες, αποπνέοντας  άρωμα “belle époque”. Παραπλεύρως αριστερά, κάτω από την μνημειώδη σκάλα του δημαρχείου, στάθμευε μονίμως όχημα της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας (στην δεκαετία του 60 και του 70).

Το «Πάνθεον» αναφέρεται στο βιβλίο «Το Πανόραμα της Σύρου», υπό Κωνσταντίνου Γ. Γερασιμίδη, επιμέλεια Ε. Μονογυιού, τυπογραφείο εφημερίδος «Κήρυξ των Κυκλάδων», Σύρος 1933 (και φωτοτυπική ανατύπωση του 1987). Στο βιβλίο υπάρχει ανακοίνωση μαζί με τη φωτογραφία του καφενείου και τη λεζάνταꓽ «Το «Πάνθεον» Βενετσάνου Γαβαλλά.»

«Κάτωθεν και αριστερά του Δημαρχιακού Μεγάρου ευρίσκεται το μεγαλύτερον και ωραιότερον καφενείον της Σύρου, υπό την επωνυμίαν το «ΠΑΝΘΕΟΝ» του κ. Βενετσάνου Γαβαλλά. Το «Πάνθεον» είναι το στολίδι της πλατείας Μιαούλη.

Εν αυτώ τον μεν χειμώνα γίνονται χοροί υπέρ φιλανθρωπικών οργανώσεων, το δε θέρος λειτουργεί κινηματογράφος υπό την διεύθυνσιν του κ. ΙΩΑΝ. ΔΟΥΓΚΑ συγκεντρώνων πολύν και καλόν κόσμον.

Η περιποίησις της υπηρεσίας του καφενείου είναι προθυμοτάτη, η καθαριότης ζηλευτή.

Το «Πάνθεον» έχει μεταβάλλει εις σωστόν παράδεισον την ανατολικήν πλευράν της πλατείας».

Ο Βενετσάνος Γαβαλλάς (παντρεμένος με την Φραγκίσκα Μαραγκού), είναι ο ιδιοκτήτης του «Πάνθεον» για περίπου 10 χρόνια, κατά τη δεκαετία του 30. Για 5-6 χρόνια συνεταιρίζεται με τον Λεονάρδο Ρούσσο. Αργότερα ο Λεονάρδος Ρούσσος απομένει μόνος και μακροβιότερος ιδιοκτήτης του ιστορικού καφενείου, από το 1946 έως το 1987. Ο Λεονάρδος Ρούσσος (1918-1988) καταγόταν από την Άνω Σύρο. Πέρασε στην Α.Σ.Ο.Ε., φοίτησε για κάποιο διάστημα στην Αθήνα, αλλά δεν ολοκλήρωσε τις σπουδές του και επέστρεψε στην Σύρο. Νυμφεύθηκε την Κανδιώ Ιωάννου Ρούσσου, μοδίστρα στο επάγγελμα και έκαναν 3 παιδιά, τον Αντώνη που έγινε γιατρός, τον Μάριο (φαρμακοποιός) και τον Γιάννη (αρχιτέκτων). Ο Λεονάρδος Ρούσσος για κάποια περίοδο διετέλεσε και πρόεδρος του Τ.Ε.Β.Ε. εστίασης – καφεπωλών.

Ήταν οικεία η φιγούρα του κυρ-Λεονάρδου με την κοιλίτσα και τα λίγα μαλλιά, συμπαθής και προσηνής προς όλους. Επέβλεπε τα πάντα στο καφενείο, ευγενής, φιλικός και κοινωνικός προς εργαζομένους και πελάτες. Τη δεκαετία του 60 και του 70 το «Πάνθεον» ήταν στις μεγάλες του δόξες. Σύχναζαν εκεί οι ευκατάστατοι, οι πιο μεγάλοι σε ηλικία, αλλά και οικογένειες με τα παιδιά τους. Τις Κυριακές ήταν γεμάτα όλα τα τραπεζοκαθίσματα και γινόταν μάχη, ποιος θα πρωτοκαθίσει. Έπιαναν από τις 7 το απόγευμα θέση, για να ακούσουν την Φιλαρμονική του Δήμου, να εκτελεί γνωστά ευχάριστα κομμάτια κλασικής μουσικής από τη μαρμάρινη εξέδρα της Πλατείας Μιαούλη. Οι γονείς κάθονταν στο «Πάνθεον», ενώ τα παιδιά εκτονώνονταν τρέχοντας και παίζοντας πάνω-κάτω στην πλατεία. Η Άννα-Μαρία, ο Γιάννης, ο Σταύρος, ο Πάρις, ο Μιχάλης και πλήθος άλλων παιδιών έπαιζαν το ρολόι («Ρολογά, ρολογά με τα δώδεκα παιδιά, τι ώρα είναι;») και τα «Στρατιωτάκια – ακοίμητα — ακούνητα – αμίλητα», τα «μήλα», κυνηγητό, κρυφτό, συνήθως μπροστά από τα σκαλιά της δημαρχίας. Οι ώρες του ατέλειωτου παιχνιδιού ήταν μαγικές! Κάποιο βράδυ παραλίγο να βγάλω το μάτι μου, κάνοντας τσουλήθρα δεξιά από τα σκαλιά της δημαρχίας και πέφτοντας με φόρα πάνω στον σιδερένιο φανοστάτη. Η πλατεία γέμιζε ασφυκτικά από κόσμο που πηγαινοερχόταν (νυφοπάζαρο), ενώ ο Γιώργος κατέβαινε ορμητικός με το ποδήλατο του την οδό Θέμιδος. Θυμάμαι ένα αστείο περιστατικό. Κάποιος παράγγειλε ούζο, με μεζέ που περιλάμβανε φέτα βραστού αυγού, σαλάμι, τυρί σε ψωμί και ντομάτα. Το αυγό δεν είχε καθόλου κρόκο, παρά μόνο ασπράδι  και ο πελάτης παραπονέθηκε στον λευκοντυμένο σερβιτόρο, τον Γιώργο. Ο Γιώργος συγκαταβατικός είπε στον πελάτη συμπονετικά: «Σε σένα έτυχε;» Πάντα από τους πελάτες του «Πάνθεον» περνούσαν οι 3-4 φιστικάδες και ένας από αυτούς έπαιζε τα «μονά – ζυγά». Ακολουθούσαν οι λαχειοπώλες και κάποιοι που πουλούσαν λαχνούς βάζοντας  στη λοταρία, συνήθως ένα μεγάλο ψάρι.

Και μπήκαμε στην δεκαετία του 80, όπου άλλαζε η Ελλάδα, ξεφεύγοντας από τη μιζέρια της. Ένας αέρας ανανέωσης έπνεε και στη Σύρο.  Σιγά – σιγά το κέντρο του ενδιαφέροντος μετατοπιζόταν από την πλατεία Μιαούλη προς το λιμάνι. Το 1987 ο Λεονάρδος Ρούσσος βγήκε στη σύνταξη, κλείνοντας ουσιαστικά τη μακρόχρονη πορεία του φημισμένου καφενείου. Τον επόμενο χρόνο (1988) ο κύρ-Λεονάρδος πέθανε. Σαν να μην άντεξε να χάσει τη μεγάλη του αγάπη, το «Πάνθεον». Το καφενείο έμεινε κλειστό για 6 μήνες περίπου. Τελευταίος ιδιοκτήτης του «Πάνθεον» ήταν ο Βασίλης Μπαντής – Μαρκούτης, από την Αθήνα. Το καφενείο είχε περάσει πια στην τελευταία και πιο δύσκολη περίοδο της ζωής του, καθώς αργόσβηνε. Η πελατεία είχε μειωθεί κατακόρυφα. Ο ιδιοκτήτης δυσκολευόταν να καταβάλει το ενοίκιο των 5.000 δρχ. στον Δήμο Ερμουπόλεως. Ζήτησε μείωση ενοικίου, πράγμα που έγινε,  με αντάλλαγμα όμως να εγκαταλείψει τον μισό χώρο και να κρατήσει τον υπόλοιπο μισό. Το «Πάνθεον» έκλεισε οριστικά γύρω στο 2003. Τα φώτα έσβησαν, η περιοχή άδειασε από τα τραπεζοκαθίσματα, έμειναν τα δέντρα, σιωπηλοί μάρτυρες του πολυκύμαντος παρελθόντος. Ο χώρος του καφενείου χωρίστηκε σε τρία τμήματα. Το ένα τμήμα κατέλαβε (2010) η Παιδική Βιβλιοθήκη Ερμούπολης Σύρου, Οργανισμός Παιδικών και Εφηβικών Βιβλιοθηκών (Ερμούπολη, Βελβενδός, Μύκη) του κοινωφελούς «Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστόπουλου» της ALPHA BANK (που προωθεί τον ελληνικό πολιτισμό). Στο διπλανό τμήμα (μεσαίο) εγκαταστάθηκαν τα γραφεία του Φο.Δ.Σ.Α. (Φορέα Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων) Νοτίου Αιγαίου A.E. και το γωνιακό τμήμα παρέμεινε μια σκοτεινή αποθήκη με τραπέζια και καρέκλες, για να θυμίζει ότι εδώ ήταν κάποτε το «Πάνθεον».

Όλες οι μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες (Παρίσι, Βιέννη, Βουδαπέστη, Ρώμη) και όχι μόνο, διατήρησαν, βελτίωσαν και ανέδειξαν τα ιστορικά τους καφενεία, τα οποία αποτελούν πόλο έλξης για τους ντόπιους και τους τουρίστες. Θα ήταν ευχής έργον να άνοιγε πάλι το «Πάνθεον»  ως δημοτική επιχείρηση, ή να ενοικιαστεί με χαμηλό μίσθωμα σε κάποιον επιχειρηματία, ώστε να μπορεί η επιχείρηση να είναι βιώσιμη. Το γωνιακό τμήμα, με ομόφωνη απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου (2018), προορίζεται να γίνει «Μουσείο Μάνου Ελευθεριου», ώστε να στεγαστούν πλήθος προσωπικών αντικειμένων του μεγάλου τέκνου της Σύρου, που σήμερα φιλοξενούνται προσωρινά στο Βιομηχανικό Μουσείο Ερμούπολης. Το «Πάνθεον» θα μπορούσε να λειτουργήσει ως καφέ του «Μουσείου Μάνου Ελευθερίου» ή ανεξάρτητα από αυτό. Επιπλέον θα έπρεπε να μπει άπλετος φωτισμός στην οδό Θέμιδος, ώστε να πάψει να αποτελεί εστία μόλυνσης και δυσοσμίας.

Ευχαριστούμε θερμά  την αρχειονόμο κ. Κλήμη των  Γ.Α.Κ.  Ν. Κυκλάδων, για την ευγένεια, την προθυμία και την άμεση συμπαράσταση της. Θερμότατες ευχαριστίες στον γνωστό φαρμακοποιό κ. Μάριο Ρούσσο, δημιουργό της περίφημης  σειράς καλλυντικών αλόης Σύρου Aegean Beauty. Με πολλή αγάπη έδωσε φωτογραφικό και πληροφοριακό υλικό, που αφορά την οικογένεια του και το «Πάνθεον». Είχε την πρόνοια να διαφυλάξει ένα πολύτιμο κειμήλιο, την πινακίδα του «Πάνθεον». Ευχόμαστε ολόψυχα να δούμε το ιστορικό καφεζαχαροπλαστείο να ανοίγει τις πόρτες του και να γίνεται πάλι σημείο συνάντησης, για να αναπολούν οι παλαιότεροι και να μαθαίνουν οι νεότεροι

Βιβλιογραφία

    • Γερασιμίδης Κωνσταντίνος, Το Πανόραμα της Σύρου, τυπογραφείο εφημερίδος «Κήρυξ των Κυκλάδων», Σύρος 1933, φωτοτυπική ανατύπωση 1987
    • Δημητρόπουλος Αχιλλέας, Σύρος, Οδηγός για τον επισκέπτη, Κυκλαδικές Εκδόσεις, Αθήνα 1993
    • www.logotypos.gr/posierimiaalitheia/Πόση ερημιά αλήθεια, 1 Απριλίου 2018, Ρουσσουνέλος Γιάννης
    • www.costopoulosfoundation.org / Ίδρυμα Ιωάννου Φ. Κωστόπουλου
  • previous arrow
    next arrow
    PlayPause
    Slider