ΕΝΘΥΜΟΥ
28 Δεκεμβρίου 2023
Εορταγορά Χριστουγέννων – Εορτή Αγ. Νικολάου
28 Δεκεμβρίου 2023

Παρουσίαση του βιβλίου

Παρουσίαση του βιβλίου

«Η Ερμούπολη της Σύρου (1821 – 1950),

από το Λίβερπουλ της Ανατολικής Μεσογείου

στη βαμβακούπολη των Κυκλάδων»,

του ομότιμου καθηγητή Χρήστου Λούκου   

  

Κείμενο, φωτογραφίες: Χρήστου Θανόπουλου

Την Τετάρτη 22 Νοεμβρίου 2023 έγινε παρουσίαση του βιβλίου «Η Ερμούπολη της Σύρου (1821–1950), Από το Λίβερπουλ της Ανατολικής Μεσογείου στη βαμβακούπολη των Κυκλάδων», του ιστορικού Ομότιμου Καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Χρήστου Λούκου, στη Στέγη του Συνδέσμου Συριανών. Ο Πρόεδρος του Συνδέσμου Συριανών κ. Δημήτρης Βαφίας καλωσόρισε τους παρευρισκόμενους και παρουσίασε ένα σύντομο βιογραφικό του κ. Χ. Λούκου. Η κ. Μαρίζα (Μαρία Θηρεσία) Δαλεζίου, ιστορικός τέχνης, παρουσίασε το συνολικό έργο του κ. Χ. Λούκου και αναφέρθηκε αναλυτικά στα κεφάλαια του νέου βιβλίου. Κατόπιν τον λόγο έλαβε ο κ. Χρήστος Λούκος. Ακολούθησαν ερωτήσεις και διάλογος με το κοινό.

Ο Χρήστος Λούκος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1944. Ο πατέρας του ήταν τυπογράφος. Εργάστηκε νέος στο οικογενειακό τυπογραφείο, έμαθε καλά την τέχνη και αργότερα έγραψε άρθρα και βιβλίο για την ιστορία της ελληνικής και συριανής τυπογραφίας. Σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του ΕΚΠΑ (αποφοίτησε το 1967) και το 1984 έλαβε το διδακτορικό του, με θέμα διατριβής: «Η αντιπολίτευση κατά του Ιωάννη Καποδίστρια (1828–1831)», Θεμέλιο, Αθήνα 1988. Έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι (1982–1985). Επηρεασμένος από τη Γαλλική Ιστορική Σχολή, τους καθηγητές Βοβέλ, Ασδραχά, Παναγιωτόπουλο, ασχολήθηκε με την κοινωνική ιστορία των πόλεων. Είναι ιδρυτικό και ενεργό μέλος της Εταιρείας Μελέτης Νέου Ελληνισμού (ΕΜΝΕ) από το 1971 και από το 1974 συντάκτης στο ιστορικό περιοδικό του ΕΜΝΕ «ΜΝΗΜΩΝ», το οποίο μαζί με το περιοδικό «ΙΣΤΟΡΙΚΑ», παρουσιάζουν ότι νεότερο υπάρχει στη σύγχρονη ελληνική ιστοριογραφία. Εργάστηκε στο Κέντρο Ερεύνης Ιστορίας Νεωτέρου Ελληνισμού (ΚΕΙΝΕ) της Ακαδημίας Αθηνών (1974–1992). Διεύθυνε στο Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών το πρόγραμμα: «Η πόλη στους νεότερους χρόνους» (1994–2006). Το 1992 εκλέχθηκε Αναπληρωτής Καθηγητής και το 1996 Τακτικός Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης.                        Το 2012 συνταξιοδοτήθηκε και ανακηρύχθηκε Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης. Στην έρευνά του έχει ασχοληθεί με την Επανάσταση του 1821, τον Ιωάννη Καποδίστρια, τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, την ιστορία της Ελληνικής Τυπογραφίας, την κοινωνική ιστορία των πόλεων, κ.α.

Αναφέρουμε ενδεικτικά τα σημαντικότερα βιβλία του:

    • Επιτομαί εγγράφων του Βρετανικού Υπουργείου Εξωτερικών, Γενική Αλληλογραφία / Ελλάς, ΚΕΙΝΕ, Αθήνα 1979
    • Οδηγός Δημοτικού Αρχείου Ερμούπολης (1814–1949), ΕΜΝΕ, Αθήνα 1987
    • Οικονομικές συμπεριφορές, ψυχολογία και βιοτικό επίπεδο ενός Συριανού τοκιστή: Στέφανος, Δ. Ρήγας, ΕΜΝΕ, Αθήνα 1991
    • Πεθαίνοντας στη Σύρο τον 19ο αιώνα. Οι μαρτυρίες των διαθηκών, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2000
    • Η Βιβλιοθήκη Σταύρου Ι. Βαφία, Κατάλογος, Δήμος Ερμούπολης – ΙΜΣ, από κοινού με την Τάινα Χιέταλα και την Αγγελική Ψιλοπούλου, Ερμούπολη 2001
    • Δημοτική Βιβλιοθήκη Ερμουπόλεως, Κατάλογος, μέρος πρώτο, Οντέτ Βαρών Βασάρ, Μαρίζα Δαλεζίου, επιμέλεια Χρήστος Λούκος, ΔΒΕ – ΕΜΝΕ, Ερμούπολη 2003
    • Τυπογραφία και Τυπογράφοι στην Ερμούπολη της Σύρου, 19ος – 20ός αιώνας, Σελεφαΐς, Σύρος 2021
    • Μία σύντομη ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, Θεμέλιο, Αθήνα 2022
    • Ιωάννης Καποδίστριας. Μία απόπειρα ιστορικής βιογραφίας, ΜΙΕΤ, Αθήνα 2022

Ο Χρήστος Λούκος έχει γράψει πολλά άρθρα, όπως: «Οι συμβολαιογράφοι της Ερμούπολης Σύρου», «Επιδημία και κοινωνία. Η χολέρα στην Ερμούπολη της Σύρου», «Τα έκθετα βρέφη της Ερμούπολης. Τα πρώτα θύματα της παθολογίας μιας κοινωνίας», «Θάνατοι από πείνα στη Σύρο, 1941–1944. Μύθοι και πραγματικότητες», «Οι Μικρασιάτες πρόσφυγες στην Ερμούπολη. Πρώτες υποθέσεις μιας έρευνας για τα προβλήματα εγκατάστασης και ενσωμάτωσης», «Καθολικοί και ορθόδοξοι στη Σύρο, 1821–1971: μια δύσκολη συγκατοίκηση», κ.α.

Ο Χρήστος Λούκος συμμετείχε σε πολλά συλλογικά έργα, όπως:

    • Φόβοι και ελπίδες στα νεότερα χρόνια, Ε.Ι.Ε., Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών, Αθήνα 2017
    • Κοινωνικοί αγώνες και διαφωτισμός, Μελέτες αφιερωμένες στον Φίλιππο Ηλιού, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2007, κ.α.

Πάρα πολύ σημαντικό έργο υπήρξε η καταγραφή και αρχειοθέτηση των δημοτικών και κοινοτικών αρχείων της Σύρου. Η καταγραφή – αρχειοθέτηση ξεκίνησε από τη δεκαετία του 1970 και αρχικά ταξινομήθηκε το δημοτικό αρχείο της Ερμούπολης, που ήταν στοιβαγμένο στους δύο πύργους του δημαρχιακού μεγάρου, καθώς και του πρώην Δήμου Άνω Σύρου. Ακολούθησε η καταγραφή – αρχειοθέτηση των κοινοτικών αρχείων Βάρης, Γαλησσά, Μάννα, Πάγου, Ποσειδωνίας, Φοίνικα, Χρούσσων (2016–2019), από ομάδες 15-20 προπτυχιακών και μεταπτυχιακών φοιτητών – υποψηφίων διδακτόρων του Πανεπιστημίου Κρήτης, με επικεφαλής τον Χρήστο Λούκο, με τη βοήθεια του Δήμου Σύρου – Ερμούπολης, της προϊσταμένης των ΓΑΚ Σύρου κ. Αγγελικής Ψιλοπούλου και του τότε αντιδημάρχου κ. Αλέξη Αθανασίου. Ο τελευταίος εισηγήθηκε, η στέγαση των ταξινομημένων αρχείων να γίνει στην έπαυλη Τσιροπινά, στην Ποσειδωνία. Οι φοιτητές εργάζονταν την καλοκαιρινή περίοδο, έμεναν στο Ισιδώρειο Ίδρυμα, (το οποίο λειτουργεί ως φοιτητική εστία), συνδυάζοντας εργασία και διακοπές. Οι κοινότητες δημιουργήθηκαν το 1910. Τα αρχεία τους περιλαμβάνουν λίγα στοιχεία προπολεμικά, κάποια του Μεσοπολέμου, αλλά είναι πλήρη από το 1950 και μετά. Περιλαμβάνουν δημογραφικά στοιχεία, ασχολίες κατοίκων, εκλογικές αναμετρήσεις – καταλόγους, μητρώα, δημοτολόγια, στρατολογικά στοιχεία, κρατικές εγκυκλίους, αρχειακό υλικό από την Κατοχή, κ.α. Για τις επτά κοινότητες δημιουργήθηκαν αντίστοιχα επτά βάσεις δεδομένων, προσβάσιμες στους ερευνητές. Ο Χρήστος Λούκος και οι φοιτητές του έχουν ασχοληθεί επίσης με τα αρχεία Κέας, Σερίφου, Σαντορίνης, Αμοργού, Σύμης, Οινουσσών, Βιλίων και Αιγίου.

Η κ. Μαρίζα Δαλεζίου αναφέρθηκε λεπτομερώς στο νέο βιβλίο, παραθέτοντας παράλληλα τις παλαιότερες δράσεις του Χρήστου Λούκου. Το βιβλίο χωρίζεται ουσιαστικά σε τρία κεφάλαια, Μέρος Ι, «Ακμή και παρακμή μιας μεσογειακής πόλης» με αναφορές στον 19ο αιώνα. Τελευταίο υποκεφάλαιο αυτής της ενότητας είναι: Η Άνω Σύρος τον 19ο αιώνα, όπου ο Χ. Λούκος χωρίς να εξετάζει αναλυτικά την ιστορία της Άνω Σύρου, αναφέρεται σε αυτήν, συμπληρωματικά με την ιστορία της Ερμούπολης. Το Μέρος ΙΙ, «Μια μεγάλη επαρχιακή πόλη», αφορά την είσοδο στον 20ό αιώνα, με τον Εθνικό Διχασμό, την Μικρασιατική Καταστροφή, τη δημιουργία της βαμβακούπολης των Κυκλάδων. Τέλος, στο Μέρος ΙΙΙ, «Η δοκιμασία της Κατοχής και ο Εμφύλιος», εξετάζεται ο λιμός και η εκατόμβη θυμάτων, η στάση απέναντι στον κατακτητή, οι πολιτικοοικονομικές εξελίξεις μέχρι το 1950. Ακολούθησε παρουσίαση διαφόρων πτυχών της ιστορίας της Ερμούπολης.

Κατόπιν ανέβηκε στο βήμα ο κ. Χρήστος Λούκος, ο σημαντικότερος ιστορικός της σύγχρονης Ελλάδας. Αναφέρθηκε στην πρώτη του επαφή με τη Σύρο, το 1974, όταν ήρθε για διακοπές στο Αχλάδι, με την αγαπημένη Συριανή σύζυγό του Δέσποινα. Σύντομα όμως ανακαλύπτοντας τον αρχειακό πλούτο της Σύρου, από την παραλία μετακόμισε στο τότε Ιστορικό Αρχείο (ΓΑΚ Αρχεία Νομού Κυκλάδων) και ξεκίνησε η έρευνα στη Σύρο, με τη συμπαράσταση της Τάινας Χιέταλα και της Αγγελικής Ψιλοπούλου. Μετά το Δημοτικό Αρχείο ακολούθησαν τα κοινοτικά αρχεία της Σύρου, των οποίων η καταγραφή – ταξινόμηση έχει σχεδόν ολοκληρωθεί. Ακολούθησαν και άλλα νησιά και τόποι. «Βασική προϋπόθεση για τη συμμετοχή των φοιτητών είναι: “food and roof”, δηλαδή παροχή τροφής και στέγης, από τους δήμους». Ήθελε να ασχοληθεί με τα αρχεία της Κάσου, αλλά παρά το ενδιαφέρον του, θεώρησαν σωστό να τα αρχειοθετήσουν μόνοι τους, χωρίς τη συμμετοχή ειδικών ερευνητών! «Από το 1996 έως και μετά το 2000, οι  φοιτητές έμπαιναν σε εγκαταλειμμένα εργοστάσια και έβρισκαν και έσωζαν αρχειακό υλικό πεταμένο, κάτω από μισό μέτρο σκόνη». Στο βιβλίο του για την Ερμούπολη, ασχολείται λιγότερο με τον 19ο αιώνα, περίοδο που έχει διερευνηθεί επαρκώς από τους Τιμολέοντα Αμπελά, Ανδρέα Φραγκίδη, Ανδρέα Δρακάκη, κ.α. «Ο Δρακάκης χωρίς να είναι ιστορικός, έκανε υποδειγματική παρουσίαση τη ιστορίας της Σύρου επί Τουρκοκρατίας. Η Ερμούπολη είναι η πόλη των προσφύγων που δημιουργήθηκε από την Επανάσταση του 1821, εκ του μηδενός. Οι πρόσφυγες έκτισαν στο λιμάνι αυθαίρετα και οι Συριανοί (αυτόχθονες) ζητούσαν την καταβολή ενοικίων. Για 40 χρόνια υπήρξε το πρώτο εμπορικό κέντρο της Ελλάδος και η δεύτερη πόλη σε πληθυσμό μετά την Αθήνα. Η αστική τάξη είχε δώσει ευρωπαϊκή διάσταση στην πόλη. Ο βασιλιάς Γεώργιος ονόμασε την Ερμούπολη: «Λίβερπουλ της Ελλάδος». Την ακμή του εμπορίου και της ναυτιλίας, ακολούθησε η ακμή της συριανής βιομηχανίας και όταν η Ερμούπολη παράκμασε προς το τέλος του 19ου αιώνα (από το 1870 και μετά), ο δήμαρχος Δημήτριος Βαφιαδάκης έκτισε το μεγαλοπρεπέστερο δημαρχείο όλης της Ελλάδας, για να δείξει ότι η πόλη παραμένει ισχυρή, με δάνειο όμως που οδήγησε το δήμο σε χρεωκοπία. Ακόμα και στην περίοδο της ακμής, το ένα τρίτο των κεφαλαίων των μεγαλοαστών ήταν σε κίνηση, το ένα τρίτο στα ντουλάπια και το ένα τρίτο σε μετοχές. Η χολέρα του 1854 κτύπησε τις ασθενέστερες τάξεις, ενώ τα έκθετα βρέφη αφορούσαν το 6% του συνολικού αριθμού των γεννήσεων και προέρχονταν επίσης από τα χαμηλά στρώματα της ταξικής συριανής κοινωνίας».

Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο στην λιγότερο γνωστή ιστορία της Ερμούπολης, τον 20ο αιώνα. «Οι Συριανοί (αυτόχθονες) της Άνω Σύρου και της υπαίθρου, που έβλεπαν με αμηχανία τη συνεχώς αναπτυσσόμενη Ερμούπολη κατά τον 19ο αιώνα βγήκαν από την απομόνωση στον 20ο αιώνα. Με τις Συριανές εργάτριες στα εργοστάσια και την εγκατάσταση Συριανών στην Ερμούπολη, άρχισε η προσέγγιση ορθόδοξων–καθολικών, άρχισαν οι επιγαμίες και ανέλαβαν οι καθολικοί ενεργό ρόλο στις εξελίξεις. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Πέτρου Στεφάνου, εκδότη της εφημερίδας «Κυκλαδική». Η συνύπαρξη των δύο κοινοτήτων είναι εμφανής στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα. Η άφιξη των Μικρασιατών προσφύγων τροφοδότησε τα εργοστάσια με εργατικό δυναμικό και όταν τα εργοστάσια έκλειναν το ένα μετά το άλλο στο Μεσοπόλεμο, η ναυτιλία έγινε το καταφύγιο των Συριανών και Ερμουπολιτών και αργότερα το Νεώριο. Ο λιμός και οι θάνατοι από την πείνα στην Κατοχή, κτύπησαν ανελέητα την αστική Ερμούπολη».

«Η ιστορία της Ελλάδος βασίστηκε στα γεγονότα που έλαβαν χώρα στην πρωτεύουσα, την Αθήνα. Και σε άλλες ελληνικές πόλεις αναπτύχθηκαν αντίστοιχα ιστορικά – κοινωνικά φαινόμενα. Όμως τελικά η Αθήνα κατάφερε να ερημώσει τις άλλες πόλεις». Τα τρία τελευταία βιβλία (για την Επανάσταση του 1821, τη βιογραφία του Ι. Καποδίστρια και την Ερμούπολη) εκδόθηκαν το 2022, βασισμένα σε υλικό που είχε συγκεντρώσει πριν 30-40 χρόνια.

Ο Χρήστος Λούκος συνεργάστηκε παλαιότερα με την Αγγελική Φενερλή και την Χριστίνα Αγριαντώνη (καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, ειδικευμένη στη βιομηχανική αρχαιολογία), στην έκδοση του Ιστορικού Οδοιπορικού, Ερμούπολη – Σύρος, ΔΕΑΕ, Ολκός, Αθήνα 1999, και αλλού. Η κ. Χ. Αγριαντώνη μελέτησε το χειρόγραφο του Χ. Λούκου για την Ερμούπολη Σύρου (1821–1950) και διατύπωσε τις παρατηρήσεις της. Το δικό της βιβλίο, για τη Συριανή Βιομηχανία έως το 1940, βρίσκεται στο τυπογραφείο και θα κυκλοφορήσει σύντομα.

«Τα δημοτικά και κοινοτικά αρχεία της Σύρου είναι ψηφιοποιημένα και μπορούν εύκολα να χρησιμοποιηθούν. Στον ιστοχώρο του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών μπορεί κάποιος να βρει π.χ. τις περιλήψεις όλων των δημοτικών συμβουλίων της Ερμούπολης, πόσες φορές συνεδρίασαν για το θέατρο, κ.α. Το 1870 στην τάδε γειτονιά, ποιοι έμεναν σε συγκεκριμένες οικίες. Ο Δήμος Ερμούπολης τον 19ο αιώνα είχε μεγάλα έσοδα από το δασμό 2% που εισέπραττε από τα εισαγόμενα και εξαγόμενα προϊόντα. Με αυτά τα χρήματα ασκούσε δική του πολιτική, εξωραΐζοντας την πόλη με δημόσια κτίρια, χρηματοδοτούσε την αστυνομία, κ.α. Αργότερα το συγκεντρωτικό ελληνικό κράτος αφαίρεσε αυτούς τους πόρους από τους δήμους και έκανε αναδιανομή σε όλη την επικράτεια. Η αστική τάξη της Ερμούπολης είχε μεγάλη σύμπνοια και την ισχύ να αντιδρά στις πολιτικές του κράτους».

Ο κ. Χρήστος Λούκος εξέφρασε το παράπονό του, διότι τα τελευταία πέντε χρόνια το ελληνικό κράτος δεν διέθεσε ούτε ένα λειτουργικό ευρώ στα αρχεία της Ελλάδος. Κατέβαλε μόνο τους μισθούς του προσωπικού, που αναγκαζόταν να αγοράζει με δικά του χρήματα ακόμα και το χαρτί υγείας! Είχε προγραμματιστεί να διοργανωθεί μία μεγάλη έκθεση για την Ερμούπολη, η οποία όμως ακυρώθηκε λόγω της πανδημίας. Γνωστός εφοπλιστής θα έδινε χορηγία 5.000 ευρώ για την έκθεση. Ο ίδιος μετά την ακύρωση της έκθεσης, έδωσε χορηγία για την αγορά δύο κλιματιστικών και τοποθέτησή τους στα ΓΑΚ Σύρου. Ο  Χ. Λούκος ετοιμάζει τη βιογραφία του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, του πλέον προοδευτικού από τις σημαντικές πολιτικές φυσιογνωμίες της Επανάστασης του 1821. Το βιβλίο θα είναι έτοιμο στο τέλος του 2024. Μετά τη λήξη της ομιλίας του κ. Λούκου, υποβλήθηκαν πολλές ερωτήσεις και ακολούθησε εποικοδομητικός διάλογος.

Ευχαριστούμε θερμά την ιστορικό τέχνης κ. Μαρίζα Δαλεζίου για την πολύτιμη και καίρια συμβολή της στην παρουσίαση του βιβλίου.

Το βιβλίο του Χρήστου Λούκου για την Ερμούπολη, είναι πλήρες, συνοπτικό και αντικειμενικό. Διαβάζεται εύκολα, χωρίς να κουράζει τον αναγνώστη. Ο ιστορικός για κάθε θέμα με το οποίο καταπιάνεται, παραθέτει σφαιρικά όλες τις απόψεις και τη δική του, όπου κρίνει σκόπιμο. Διατυπώνει ελεύθερα την άποψή του και δεν χαρίζεται σε κανέναν. Είναι ένα βιβλίο που πρέπει να διαβάσουν όλοι, όσοι ενδιαφέρονται για την Ερμούπολη και το ιστορικό της υπόβαθρο.

Ένα μεγάλο «ευχαριστώ» από όλους εμάς προς τον Χρήστο Λούκο, που αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής του και του έργου του στην αγαπημένη μας Σύρο.

Βιβλιογραφία

    • Λούκος Χρήστος, «Η Ερμούπολη της Σύρου (1821–1950), Από το Λίβερπουλ της Ανατολικής Μεσογείου στη βαμβακούπολη των Κυκλάδων», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2022
    • Λούκος Χρήστος, ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου του, «Η Ερμούπολη της Σύρου (1821-1950), Από το Λίβερπουλ της Ανατολικής Μεσογείου στη βαμβακούπολη των Κυκλάδων», στη Στέγη του Συνδέσμου Συριανών, 22 Νοεμβρίου 2023
    • https://el.wikepedia.org>wiki>Χρήστος Λούκος
    • www.syrostoday.gr<news<Καταγραφή και αρχειοθέτηση της ιστορίας των κοινοτήτων της Σύρου, 12 Αυγούστου 2019
  • IMG_7774
    IMG_7776
    IMG_7780
    IMG_7784
    IMG_7785
    previous arrow
    next arrow