Το Ναυάγιο του α/π Πατρίς

Ναυάγιο – τροχός ατμόπλοιου «Πατρίς»

 ναυάγια Κέας

Κείμενο: Χρήστου Θανόπουλου

Φωτογραφίες: Κε. Τε. Πο. – Β. Μ. Ε., Κατσάμπαλη Χριστόφορου

α/π Πατρίς

Στον προαύλιο χώρο του Κέντρου Τεχνικού Πολιτισμού – Βιομηχανικού Μουσείου Ερμούπολης (Κε. Τε. Πο. – Β. Μ. Ε.), πίσω από το κεντρικό κτίριο, βρίσκεται ένα μοναδικό έκθεμα, ο ένας από τους δύο τροχούς του ατμόπλοιου «Πατρίς», ο οποίος ανελκύστηκε από το ναυάγιο του πλοίου, μεταφέρθηκε εδώ, συντηρήθηκε και αποτελεί αντικείμενο θαυμασμού.

Αλλά ας πάρουμε την ιστορία από την αρχή. Το τροχοκίνητο ατμόπλοιο «Πατρίς», δημιούργημα της μηχανικής του 19ου αιώνα, ήταν ένα από τα πλοία της «Ελληνικής Ατμοπλοΐας» (Σύρου), της πρώτης ατμοπλοϊκής εταιρείας που ιδρύθηκε στην Ελλάδα. Κατασκευάστηκε το 1860, κατόπιν παραγγελίας του βασιλιά Όθωνα (1859), στα αγγλικά ναυπηγεία C. Lungley, στο Deptford του ποταμού Τάμεση. Επρόκειτο για ένα πολυτελές επιβατικό πλοίο, από σφυρήλατο ατσάλι, μήκους 217 ποδών (66 μ.), πλάτους 27,5 ποδών (8,5 μ.), 787 κόρων, 641 τόνων και είχε μηχανή ισχύος 180 ίππων. Η τελευταία τροφοδοτούμενη με κάρβουνο, κινούσε τους δύο τροχούς, οι οποίοι παρείχαν αυτονομία κίνησης – ελιγμών, ανεξάρτητα από τις βουλές του Αιόλου, πραγματική καινοτομία για την εποχή. Το πλοίο είχε και ιστία. Παρελήφθη από την «Ελληνική Ατμοπλοΐα» το 1860. Η αρχική του ονομασία ήταν «Βασιλεύς Όθων». Είχε δοθεί παραγγελία για το πανομοιότυπο «Βασίλισσα Αμαλία» και τα δύο μικρότερα «Βυζάντιον» και «Επτάνησος».

Η «Ελληνική Ατμοπλοΐα» (Σύρου) ιδρύθηκε τον Ιανουάριο του 1857, με πρωτοβουλία της Εθνικής Τράπεζας και του κράτους και με ακτοπλοϊκό προνόμιο (αποκλειστικότητα) έως το 1869. Είχαν προηγηθεί προσπάθειες ίδρυσης εγχώριων ατμοπλοϊκών εταιρειών σε Αθήνα και Πάτρα, οι οποίες δεν ευοδώθηκαν. Στο μετοχικό κεφάλαιο της εταιρείας συμμετείχαν το κράτος και η Εθνική Τράπεζα σε ποσοστό 50% και πολλοί ιδιώτες, κυρίως ομογενείς, καθώς και 188 Συριανοί έμποροι.  Πρώτα ατμόπλοια της «Ελληνικής Ατμοπλοΐας» ήταν τα: «Βασίλισσα της Ελλάδος», «Πανελλήνιον», «Ύδρα» και κατόπιν τα: «Ομόνοια» και «Καρτερία». Λίγο αργότερα προστέθηκαν τα τροχήλατα «Βασιλεύς Όθων», «Βασίλισσα Αμαλία» και αργότερα τα ελικοκίνητα «Επτάνησος» και «Βυζάντιον». Μέχρι το 1875 η εταιρεία είχε αποκτήσει 14 πλοία. Εκτελούσε δρομολόγια μεταξύ νήσων και παράλιων πόλεων, εντός και εκτός συνόρων Ελλάδος, αλλά και σε προορισμούς του εξωτερικού, έως την Κωνσταντινούπολη και την Τεργέστη.

Η ζωτικής σημασίας για την εταιρεία ναυπηγοεπισκευαστική μονάδα «Νεώριον και Μηχανουργεία Σύρου», ξεκίνησε το 1859 και ολοκληρώθηκε το 1861. Η επιβατική κίνηση ήταν περιορισμένη λόγω φτώχειας του πληθυσμού και η συσσώρευση ελλειμμάτων μόνιμη. Ο κρατικός προστατευτισμός και οι ατυχείς προσπάθειες στήριξης της εταιρείας, η άσκηση πολιτικής στο εσωτερικό αλλά και στο εξωτερικό μέσω της εταιρείας, ο διορισμός άχρηστων υπαλλήλων, παράλληλα με την αδιαφορία των μετόχων, κατέστησαν την πορεία της εταιρείας φθίνουσα. Η «Ελληνική Ατμοπλοΐα» πτώχευσε το 1892. Μετά από ένα χρόνο (1893) ιδρύθηκε η «Νέα Ελληνική Ατμοπλοΐα», με 5 πλοία, η οποία  επιβίωσε έως το 1905.

Το «Βασιλεύς Όθων» μετονομάστηκε σε «Πατρίς» μετά την έξωση του πρώτου βασιλιά της Ελλάδος. Την 23η Φεβρουαρίου 1868 αναχώρησε από τον Πειραιά με 400 επιβάτες και τα αμπάρια γεμάτα εμπορεύματα και αγαθά. Προορισμός ήταν η Ερμούπολη. Οι καιρικές συνθήκες ήταν καλές, αν και ήταν χειμώνας. Τις βραδινές ώρες, ενώ το πλοίο περιέπλεε τις νοτιοδυτικές ακτές  της Κέας, από λάθος υπολογισμούς του πηδαλιούχου, προσέκρουσε στον ύφαλο (ξέρα) Κούνδουρο. Οι εφημερίδες στιγματίζουν την συμπεριφορά του πληρώματος, που αντί να βοηθήσει τους επιβάτες, άρπαξε τις σωσίβιες λέμβους και βγήκε στη στεριά. Οι επιβάτες χρησιμοποίησαν το μικρό σκάφος των μηχανικών, για να διεκπεραιωθούν σώοι στην ακτή, που απείχε μόλις 400 μ. Δεν υπήρξε κάποιο θύμα. Η ζημιά ήταν μεγάλη για την «Ελληνική Ατμοπλοΐα». Οι ευθύνες αρχικά βάρυναν τον πλοίαρχο Ν. Αγγελικάρα, ο οποίος τελικά αθωώθηκε από το Ναυτοδικείο. «Εκ των ωραιοτέρων, εάν μη το άριστον, των ατμοπλοίων της Ελληνικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας», γράφουν οι εφημερίδες της εποχής.

Το «Πατρίς» μετά την πρόσκρουση στον ύφαλο, κύλησε στις πλαγιές της ξέρας, κομμένο σε δύο τμήματα. Το πρώτο τμήμα (της πρύμνης) εντοπίζεται σε βάθος 28 μ., ενώ το δεύτερο τμήμα, σε βάθος 54 μ., περιλαμβάνει την πλώρη με τον έναν τροχό, ενώ ο άλλος τροχός είχε αποσπαστεί και κείτονταν παραπλεύρως. Το 2006, δηλαδή 138 χρόνια μετά το ναυάγιο, ο τροχός ανελκύστηκε, με χορηγία της οικογένειας Πατέρα. Στην ανέλκυση συνεργάστηκαν, το Β.Μ.Ε., το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, η Εφορία Εναλίων Αρχαιοτήτων και η καταδυτική ομάδα UFR – Team. Ταυτόχρονα το εγχείρημα κινηματογραφήθηκε για τη δημιουργία του ντοκιμαντέρ «Πατρίς, Απολεσθέν 1868». Ο τροχός αρχικά τοποθετήθηκε στον ταρσανά της Ερμούπολης, πριν καταλήξει στο Β.Μ.Ε. Η τελευταία φάση της μεταφοράς υλοποιήθηκε από το ΝΕΩΡΙΟ Σύρου, που διέθεσε ειδικό εξοπλισμό και δεκαμελή ομάδα.

Ο τροχός ζυγίζει 10 τόνους, έχει διάμετρο 6 μ. και στηρίζεται σε άξονα από χυτό χάλυβα διαμέτρου 40 εκ. και μήκους 5 μ. Αποτελεί ένα εξαιρετικό και σπάνιο δείγμα ναυπηγικής τέχνης.  Στις 8 Σεπτεμβρίου 2010 ο τροχός μεταφέρθηκε στην τελική του θέση, στο προαύλιο του Β.Μ.Ε. και τοποθετήθηκε σε ειδική βάση, όπου έγινε η συντήρηση του, από επιστημονική ομάδα. Το Κε. Τε. Πο. – Β.Μ.Ε., με τη συνεργασία του Τμήματος Συντήρησης Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης , του (τότε) Τ.Ε.Ι. Αθηνών, με επικεφαλής την καθηγήτρια Δρ. Βασιλική Αργυροπούλου και της Σχολής Χημικών Μηχανικών του Ε.Μ.Π., με επικεφαλής τον καθηγητή Δρ. Γεώργιο Μπατή, διεξήγαγε σειρά μελετών και έρευνας, για τη βέλτιστη συντήρηση του.

Τα γυρίσματα και η επεξεργασία του ντοκιμαντέρ «Πατρίς, Απολεσθέν 1868», κράτησαν δύο χρόνια. Πρόκειται για συμπαραγωγή της Ε.Ρ.Τ., του γραφείου παραγωγής TEXNIS και του Β.Μ.Ε. (σε σκηνοθεσία Βασίλη Μεντόγιαννη, Γιώργου Νικολαΐδη) Το ντοκιμαντέρ έλαβε μέρος στο Διεθνές Φεστιβάλ ταινιών και βίντεο (International Film and Video Festival), που διοργανώνεται από το Archaeology Channel και πραγματοποιήθηκε από 18 έως 22 Μαΐου 2010 στο Soreng Theater, Hult Center for the Performing Arts, στο Eugene, Oregon, των Η.Π.Α. Συμμετείχαν 100 ταινίες από 32 χώρες. Η ελληνική συμμετοχή κέρδισε το Πρώτο Βραβείο Καλύτερου Ντοκιμαντέρ, καθώς επίσης και το Βραβείο Καλύτερης Κινηματογράφησης. Πρόκειται για αξιόλογη διάκριση, καθώς η ελληνική παραγωγή συναγωνίστηκε και κέρδισε καταξιωμένους παραγωγούς, όπως το National Geographic και το History Channel. Προβλήθηκε και βαθμολογήθηκε με 3 / 4 αστέρια στο Φεστιβάλ New York Independent Film & Video Festival, στη Ν. Υόρκη (2008).  Τιμητική προβολή έγινε στο Φεστιβάλ Ελληνικού Ντοκιμαντέρ DocFest στη Χαλκίδα (2009).

Από τον Αύγουστο 2010 έως τον Ιούνιο 2011 διοργανώθηκε έκθεση στο Β.Μ.Ε.: «Το ναυάγιο του πλοίου Πατρίς και η Ελληνική Ατμοπλοΐα Σύρου», η οποία παρουσίασε  την ιστορία του ναυαγίου, τη νέα τεχνολογία του ατμού, την ιστορία της «Ελληνική Ατμοπλοΐας» και τον ρόλο που έπαιξε στην οικονομία της Σύρου και της Ελλάδος. Η επιστημονική επιμέλεια ήταν της ιστορικού Αγγελικής Φενερλή. Εκτέθηκαν 30 ανελκυσθέντα αντικείμενα από το ναυάγιο του «Πατρίς», όπως πορσελάνινα πιάτα με το έμβλημα της «Ελληνικής Ατμοπλοΐας» (άγκυρα σε κυκλικό πλαίσιο με στέμμα), πιάτα, φλυτζάνια, μπουκαλάκια αρώματος, κρεμάστρες, πόμολα, κ.α. Το 2018 ακολούθησε η έκθεση «Πατρίς, Απολεσθέν 1868, 150 χρόνια» στο Β.Μ.Ε. Δημιουργήθηκε ειδική πτέρυγα για την μόνιμη έκθεση των αντικειμένων του ατμόπλοιου «Πατρίς».

Από το 1980 το ναυάγιο του «Πατρίς» είναι δημοφιλές αξιοθέατο  για όσους ασχολούνται με τις καταδύσεις, διότι είναι θαυμάσια διατηρημένο. Κατατάσσεται στις 10 καλύτερες καταδυτικές περιοχές της Ελλάδος και είναι το μοναδικό ναυάγιο τέτοιου τύπου στη Μεσόγειο. Ο φίλος δύτης κ. Κατσάμπαλης Χριστόφορος, μας ανέφερε: «Την πρώτη φορά από τις τέσσερις που επισκέφθηκα το ναυάγιο του «Πατρίς», πραγματικά έμεινα με το στόμα ανοικτό. Ο πρώτος λόγος είναι ότι δεν γνώριζα εξαρχής ότι θα πηγαίναμε με το Καταδυτικό Κέντρο του Ιωάννη Τζαβελάκου στο συγκεκριμένο ναυάγιο. Ο ιδιοκτήτης του Καταδυτικού Κέντρου αρκέστηκε να μου πει ότι το σημείο του ναυαγίου είναι μυστικό! Κατά δεύτερον, όταν ξεπρόβαλλε μπροστά μου ο τροχός του πλοίου απλά έμεινα αποσβολωμένος!  Έχω επισκεφθεί και άλλα ναυάγια, αλλά το συγκεκριμένο έχει κάτι το μαγευτικό. Η τοποθεσία που βρίσκεται – μπροστά μας εκτείνεται όλο το Αιγαίο Πέλαγος. Η αστείρευτη φαντασία του ανθρώπινου νου να κατασκευάσει ένα τέτοιο πλοίο. Βρίσκεται κοντά σε έναν υπέροχο ύφαλο, τον «Κούνδουρο». Και πάνω απ’ όλα η υπέροχη ελληνική θάλασσα, με τα τόσο διαυγή νερά, αναδεικνύουν το ναυάγιο ακόμα περισσότερο! Η κατάδυση διαρκεί συνολικά μία ώρα και γίνεται με καταδυτικά (θαλάσσια) σκούτερ. Οι εφεδρικές φιάλες τοποθετούνται – ασφαλίζονται στο τμήμα της πρύμνης, στα 28 μ. Κατόπιν οι δύτες κατευθύνονται στην πλώρη, στα 54 μ. Κατά την ανάδυση γίνεται αποσυμπίεση στα 9, 6 και 3 μ.».

Στην ιστοσελίδα των Keadivers γίνεται αναφορά στον Ύφαλο Κούνδουρο. «Κατάδυση από σκάφος, για έμπειρους προχωρημένους δύτες. Ο ύφαλος απέχει 400 μ. από τον κόλπο του Κούνδουρου (Κέα), στη νοτιοδυτική πλευρά του νησιού, σε ένα ελάχιστο βάθος 1,5 μ. κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Υπάρχει η πιθανότητα ύπαρξης ρεύματος γύρω από τον ύφαλο, που απαιτεί προσοχή από τους δύτες. Περιοχή που κόβει την ανάσα … το ναυάγιο του ατμόπλοιου «Πατρίς» … είναι το υποβρύχιο αξιοθέατο του νησιού».

Ο Πέτρος Κοσμίδης περιγράφει το ναυάγιο (2013)ꓽ «Εικόνες μοναδικής ομορφιάς, από ένα πραγματικό στολίδι του βυθού … κατάδυση μυσταγωγία. Από την αρχή αχνοφαίνονται τα τμήματα του ναυαγίου- σκεπασμένα από πολύχρωμες μορφές ζωής- σφουγγάρια, ψάρια, οι μόνιμοι κάτοικοι. Τα ικριώματα των σωσιβίων λέμβων στέκουν ακόμα όρθια. Ένα πιάτο, ένα φλυτζάνι καφέ με τον θυρεό της Ελληνικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Εντυπωσιακό το θέαμα του ενός τροχού … τμήματα του ξύλινου καταστρώματος παραμένουν ακόμα και σήμερα ορατά…»

Στην ευρύτερη περιοχή της νήσου Κέας, στη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (1916) βυθίστηκαν τα δύο άτυχα υπερωκεάνια “H.M.H.S. Britannic” («Βρετανικός», αδελφό πλοίο του περίφημου «Τιτανικού») και το “S/S Burdigala”.

Ο «Βρετανικός», αγγλικό πλοίο, μήκους 271,35 μ., βυθίστηκε έξω από το λιμάνι της Κέας (Κορησσία), από νάρκη του γερμανικού υποβρύχιου U-73, στις 21 Νοεμβρίου 1916. Υπήρξαν 30 θύματα. Είχε καθελκυστεί το 1914, από τα μεγαλύτερα υπερωκεάνια της γραμμής του Βορείου Ατλαντικού. Με την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου επιτάχθηκε από το Βρετανικό Ναυαρχείο και μετατράπηκε σε πλωτό νοσοκομείο εκστρατείας. Έχοντας εκτελέσει 5 αποστολές  μεταφοράς   15.000 Άγγλων τραυματιών από τα μέτωπα των Βαλκανίων, Μ. Ασίας, Μ. Ανατολής στην Αγγλία, ναυάγησε στη διάρκεια της έκτης αποστολής, ενώ έπλεε με προορισμό τον νοσοκομειακό σταθμό της Λήμνου. Αν και βελτιωμένο σχεδιαστικά,  βυθίστηκε σε 55 λεπτά. Διασώθηκαν 1.300 άτομα, λόγω του κατάλληλου σωστικού εξοπλισμού και της κοντινής απόστασης από τις ακτές της  Κέας.  Ο Ζακ Υβ Κουστώ ανακάλυψε (1975) το ναυάγιο του «Βρετανικού» σε βάθος 120 μ.

Το γαλλικό υπερωκεάνιο “S/S Burdigala”, πρώην “S/S Kaiser Friedrich”, είχε επιταχθεί και μετατραπεί σε οπλισμένο μεταγωγικό, μήκους 180 μ. Βυθίστηκε από νάρκη του ίδιου υποβρυχίου μάλλον, μια εβδομάδα νωρίτερα, στις 14 Νοεμβρίου 1916, σε απόσταση μικρότερη από 2,5 μίλια από το ναυάγιο του «Βρετανικού», δυτικά του κόλπου Αγ. Νικολάου. Υπήρξε μόνο ένα θύμα. Το ναυάγιο εντοπίζεται σε βάθος 70 μ. Τον Σεπτέμβριο 2008 η καταδυτική ομάδα Kea Dive Expedition ανέδειξε το ναυάγιο του “S/S Burdigala”, που είχε ανακαλύψει ένα χρόνο νωρίτερα με πλευρικό σαρωτή ο επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Γεωλογίας Πατρών Δρ. Γιώργος Παπαθεοδώρου.

 Σε κοντινή απόσταση και σε βάθος 65 μ., υπάρχει σε οριζόντια θέση με όλο τον εξοπλισμό του, τρικινητήριο μεταγωγικό γερμανικό αεροσκάφος Junkers–52, Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, από αυτά που έλαβαν μέρος στη Μάχη της Κρήτης (1941) και της Λέρου (1943), το οποίο έκανε αναγκαστική προσθαλάσσωση  (Σεπτέμβριος 1943).

Το Αιγαίο Πέλαγος κρύβει στα σπλάχνα του την «Οδύσσεια» της ανθρώπινης ιστορίας. Ο τροχός του ατμόπλοιου «Πατρίς» κατέληξε ύστερα από περιπετειώδη διαδρομή στη Σύρο και αποτελεί καύχημα του Κέντρου Τεχνικού Πολιτισμού – Βιομηχανικού Μουσείου Ερμούπολης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1)   Τραυλός Ιωάννης, Κόκκου Αγγελική, Ερμούπολη, Έκδοση Εμπορικής Τραπέζης της Ελλάδος, Αθήνα 1980

2)   Keadivers@gmail.com

3)   www.ketepo.gr>2010/10>πατρίς

4)   alithines.gynaikes/2016/01/15/το-ναυάγιο-του-πατρίς-1868/Παναγιώτης Κουλουμπής

5)   tetrapoliskeos.gr>houses>istories

6)   www.koutouzis.gr/navagiamegala.htm

7)   www.koutouzis.gr/naftiliaatmoploia.htm

      Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΚΤΟΠΛΟΪΑΣ – ΑΤΜΟΠΛΟΪΑΣ – Koutouzis.gr

8)   https://wetklik.gr/ Κώστας Μυλωνάκης, Περιοδικό Γεωδρόμιο, 9 Νοεμβρίου 2013

9)   http://pierrekosmidis.blogspot.com>2013/11>blogpost-11

10) https://www.tanea.gr>Ζωή & Τέχνες>Πολιτισμός>Ναυάγιο ποταμόπλοιου στην Κέα-ΤΑ ΝΕΑ-taNea.gr

11) eJournals.epublishing.ekt.gr/index.php/mnimon/article/viewFile/7976/7779.pdf

12) www.koinignomi.gr>2018/07/11 Εγκαίνια έκθεσης «ΠΑΤΡΙΣ» απολεσθέν το 1868, 150 χρόνια

13) el.wikipedia.org/wiki/Ελληνική Ατμοπλοΐα

14) el.wikipedia.org/wiki/HMHS Βρετανικός

15) destinationskea.com>tourismos-peripetias/navagia/

16)  touristorama.com/kea_ta_nauagia_sti_tzia-01520, Τα ναυάγια στη Τζια, 22-04-2012

previous arrow
next arrow
Slider