Ξενάγηση στο αρχοντικό Μπενιζέλων

Ξενάγηση στο αρχοντικό Μπενιζέλων

Ξενάγηση στο αρχοντικό Μπενιζέλων

Κείμενο – Φωτογραφίες:  Χρήστου Θανόπουλου

Την Πέμπτη 30 Νοεμβρίου 2020 ο Σύνδεσμος Συριανών πραγματοποίησε επίσκεψη–ξενάγηση στο Αρχοντικό Μπενιζέλων (Αδριανού 96, στην Πλάκα) την παλαιότερη οικία της Αθήνας, πατρικό της Οσίας Φιλοθέης της Αθηναίας. Το οίκημα κόσμημα, ιδιοκτησία της Αρχιεπισκοπής Αθηνών, λειτουργεί ως μουσείο και χώρος εκδηλώσεων. Ανακαινιζόταν για πολλά χρόνια, έγινε καταπληκτική αναπαλαίωση και άνοιξε πρόσφατα για το κοινό. Οδηγός μας σ’ αυτό το απίστευτο ταξίδι στην Αθήνα της Τουρκοκρατίας και στη ζωή της Οσίας Φιλοθέης, ήταν η συγγραφέας, ιστορικός και ξεναγός κ. Άρτεμις Σκουμπουρδή. Με την γλαφυρή αφήγηση της και τον πλούτο των γνώσεων της, κράτησε μαγεμένους για 2,5 ώρες τα 40 μέλη και φίλους του Συνδέσμου.

Το αρχοντικό περιλαμβάνει ισόγειο, λιθόκτιστο με θαυμάσια τοξοστοιχία, ενώ ο πρώτος όροφος είναι ξύλινος, ως επί το πλείστον και περιλαμβάνει εν μέρει λιθοδομή και πλίνθους. Στο ισόγειο αρχικά είχαν κτιστεί, από τον Άγγελο Μπενιζέλο, δύο  σπίτια με τζάκι (1501–1520). Σήμερα ο επισκέπτης αντικρύζει κουζίνα με τζάκι και πιθάρια, χώρο για το υπηρετικό προσωπικό, τα αγόρια και τον ανυφαντόλακκο  (χώρο του αργαλειού). Ένας διάδρομος διαπερνά το ισόγειο συνδέοντας την μπροστινή αυλή (βόρεια) με την πίσω αυλή (νότια). Πλατιά μαρμάρινη κλίμακα οδηγεί στον 1ο όροφο. Στον πρώτο όροφο υπάρχουν δύο οντάδες (σαλόνια), με τα καφασωτά και τις ντουλάπες (μουσάντρες) και στο κέντρο, ανάμεσα τους, υπάρχει ο ημιυπαίθριος χώρος (χαγιάτι ή λιακωτό), όπου οι γυναίκες έκαναν οικιακές εργασίες (προετοιμασία φαγητού, γνέσιμο μαλλιού, κ.α.), ενώ οι άνδρες έπαιζαν τάβλι, κάπνιζαν κ.λπ.. Η μορφή που έχει σήμερα το αρχοντικό ανήκει στην δεύτερη οικοδομική φάση, τέλους 17ου με αρχές 18ου αιώνα. Προσθήκες, τροποποιήσεις έγιναν στον 19ο και 20ο αιώνα, οπότε χωρίστηκε σε δύο κατοικίες με εγκάρσιο τοίχο.

Το αρχοντικό επεκτεινόταν παλιά τόσο προς τα δεξιά, όσο και προς τα αριστερά, όπου υπάρχουν σύγχρονα κτίρια. Στην αυλή υπάρχει πηγάδι και κρήνη και αποκαλύπτονται κάτω από κρυστάλλινο δάπεδο τα υπολείμματα του υστερορωμαϊκού τείχους. Η οικία βρισκόταν στο εσωτερικό του υστερο-ρωμαϊκού τείχους, που κτίστηκε μετά την επιδρομή των Ερούλων (267 μ.Χ.), στο σημείο που άλλαζε πορεία και ανέβαινε προς την βόρεια κλιτύ της Ακρόπολης, περιλαμβάνοντας εντός των ορίων του την Ρωμαϊκή Αγορά και την Βιβλιοθήκη του Αδριανού.

Στην Αθήνα οι δημοκρατικοί θεσμοί είχαν καταργηθεί από τον Κάσσανδρο (αρχές 4ου αι. π.Χ.). Οι ελληνικοί ειδωλολατρικοί ναοί έκλεισαν με διατάγματα των Θεοδοσίου Α΄και Β΄(τέλη του 4ου αι. μ.Χ.). Η χαριστική βολή ήρθε από τον Ιουστινιανό που έκλεισε τις φιλοσοφικές σχολές, απαγόρευσε την ελληνική παιδεία και τον ελληνορωμαϊκό χιτώνα (529 μ.Χ.). Ακολούθησε η εισβολή των Αβαροσλάβων στην Ελλάδα (570 – 580 μ.Χ.). Μικρή αναλαμπή παρατηρήθηκε μετά την επίσκεψη στην Αθήνα του βυζαντινού αυτοκράτορα Βασιλείου Β΄, αρχές 11ου αι. μ.Χ., εποχή που κτίστηκαν πολλοί ναοί και μονές. Η επίσκεψη του Μωάμεθ Β΄ Πορθητή (1458), απέφερε προνόμια στους Αθηναίους. Όμως ο λαός ζούσε στην αμάθεια και τις προκαταλήψεις, χωρίς σχολεία. Οι Αθηναίοι ευημερούσαν μέχρι την εποχή της Ενετοκρατίας.

Η οικογένεια των Μπενιζέλων (της Οσίας Φιλοθέης), ανήκε στις 12 αρχοντικές οικογένειες, οι οποίες καταγόταν από τις αντίστοιχες βυζαντινές, όπως οι Χαλκοκονδύληδες, Παλαιολόγοι, Λίμπονες, Περουλοί, Καπετανάκοι, Καβαλάροι, Ταρωνίτες, Πρίουλοι, Γάσπαροι, Γερανοί, Λατίνοι. Από αυτές εκλέγονταν οι επίτροποι (δημογέροντες), 3–12 ή περισσότεροι, ανάλογα με την χρονική περίοδο, οι οποίοι μεσολαβούσαν ανάμεσα στην οθωμανική εξουσία και τον λαό και ήταν υπεύθυνοι για την τήρηση της τάξης και την ομαλή λειτουργία της πόλης. Υπήρχαν ακόμη 24 οικογένειες «νοικοκυραίων», οι «παζαρίτες» και οι πολύ φτωχοί «ξωτάρηδες», τους οποίους φρόντιζαν οι εκκλησίες, με εράνους, χορήγηση ρουχισμού, κ.λπ.. Η οικογένεια των Μπενιζέλων ήταν δεύτερη στην τάξη, μετά από αυτή των Χαλκοκονδύλη. Καταγόταν από την Βενετία (bene angelo = καλός άγγελος). Ο Άγγελος Μπενιζέλος παντρεύτηκε την Συρίγα Παλαιολόγου. Την εποχή εκείνη τα κορίτσια ετοίμαζαν την προίκα τους από 9-10 χρονών και παντρεύονταν από 13 χρονών. Σε προχωρημένη ηλικία το ζεύγος δεν είχε αποκτήσει παιδιά και το 1522 γεννήθηκε κατά θαυματουργικό τρόπο η Ρεγούλα (δηλαδή ρήγισσα – βασίλισσα). Έλαβε μια βασική μόρφωση και όταν έγινε 14 χρονών (1536) οι γονείς την πάντρεψαν με τον ηλικιωμένο έμπορο Ανδρέα Χειλά, ο οποίος ήταν βάναυσος και την έδερνε για τις πολλές ελεημοσύνες της στους φτωχούς. Η Ρεγούλα σε ηλικία 17 ετών έμεινε χήρα, επέστρεψε στο πατρικό σπίτι, αλλά δεν ήθελε με κανέναν τρόπο να ξαναπαντρευτεί. Γηροκόμησε τους γονείς της και μετά τον θάνατο και της μητέρας της (1547) εκάρη μοναχή (1550) στον Ι. Ν. Παναγίας (Μοναστηράκι), με το όνομα Φιλόθεος (Φιλοθέη). Διέθεσε την πατρική περιουσία στο φιλανθρωπικό της έργο. Αγόρασε το οικόπεδο βορειοανατολικά του πατρικού σπιτιού (περιοχή Αρχιεπισκοπής – Ναού Μητροπόλεως) ίδρυσε την Μονή Αγίου Ανδρέα στην Πλάκα και δίπλα έκτισε τον περίφημο «Παρθενώνα» παρθεναγωγείο- εκπαιδευτήριο κοριτσιών. Υπήρξε η πρώτη μοναχή της μονής. Δημιούργησε την «Νέα Βασιλειάδα» της Αθήνας, με γηροκομείο, ορφανοτροφείο, ξενώνα, τράπεζα φαγητού απόρων. Τα κορίτσια και μεγαλύτερες γυναίκες στο παρθεναγωγείο έπαιρναν θεολογική παιδεία, μάθαιναν χειροτεχνία, πλεκτική, ραπτική, κεντητική. Έβρισκαν καταφύγιο, άπορες κοπέλες, Ελληνίδες και Τουρκάλες, κατατρεγμένες, έγκυες, αλλά και τέσσερις χανούμισσες που δραπέτευσαν από τους Τούρκους κυρίους τους. Επίσης, εξαγόραζε αιχμαλώτους από τα σκλαβοπάζαρα των Τούρκων. Ίδρυσε μετόχια, δηλαδή άλλες μονές-παραρτήματα, της μονής της Πλάκας, στα Πατήσια εις μνήμην του συζύγου της Ανδρέα (ο Ι. Ν. Αγίου Ανδρέα, στην οδό Λευκωσίας, αναστηλώθηκε και αγιογραφήθηκε από τον Φώτη Κόντογλου το 1950), στην Καλογρέζα – Πυρσό (σημερινό Μαρούσι) με τον Ι. Ν. Εισοδίων Θεοτόκου (που διασώζεται σήμερα) και απέχει 400 μέτρα από την κρύπτη της, στην οδό Καποδιστρίου (Φιλοθέη), με τον νεόδμητο ναό της οσίας.

Επίσης, ίδρυσε μετόχια σε Αίγινα και Κέα, όπου φυγάδευε εκεί τις γυναίκες που κινδύνευαν. Εκείνη την εποχή δεν υπήρχε κανένα άλλο σχολείο στην Αθήνα. Ιδιωτικά σχολεία ιδρύθηκαν από μορφωμένους Αθηναίους, μόλις τον 17ο αιώνα. Κάποιες μουσουλμάνες έγιναν χριστιανές. Η Αθήνα πέρασε φοβερό λιμό το 1580 και η μονή έδωσε ότι αποθέματα τροφίμων διέθετε στους πεινασμένους. Δύο ομογενείς από τη Βράϊλα Ρουμανίας δώρισαν την κατάλληλη στιγμή ένα χρηματικό ποσόν στην μονή. Η δραστηριότητα της Φιλοθέης εξόργισε τις οθωμανικές αρχές, οι οποίες την συνέλαβαν, βασάνισαν και τελικά την απελευθέρωσαν κατόπιν διαμαρτυριών Αθηναίων προεστώτων, δωροδοκίας των Οθωμανών (1582) και αφού η μονή έβαλε ενέχυρο τα σκεύη της. Η Αγία Φιλοθέη έστειλε επιστολή στην Γερουσία της Βενετίας (1583), ζητώντας οικονομική βοήθεια, λόγω της έσχατης ένδειας στην οποίαν είχε περιπέσει η μονή. Η βοήθεια έφτασε το 1584. Την νύκτα 2-3 Οκτωβρίου 1588, παραμονή της γιορτής του Αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτου, η Φιλοθέη παρακολουθούσε αγρυπνία στο μετόχι του Αγίου Ανδρέα στα Πατήσια. Όρμησαν πέντε Τουρκαλβανοί στο ναό και ξυλοκόπησαν άγρια την Φιλοθέη. Οι άλλες μοναχές την περιέθαλψαν στη μονή της Καλογρέζας (Αμαρουσίου). Δεν συνήλθε ποτέ. Πέθανε την 29η Ιανουαρίου 1589 σε ηλικία 67 ετών. Το έργο της συνέχισαν όσο μπορούσαν οι άλλες μοναχές. Αγιοποιήθηκε από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως το 1600. Έξι γόνοι της οικογένειας Μπενιζέλων θυσιάστηκαν πριν ή κατά την διάρκεια της Επανάστασης του 1821. Το 1840 γκρεμίστηκε η Παναγία του Αγγέλου (μεταξύ των οδών Ερμού και Μητροπόλεως) ενοριακός ναός της οικογένειας των Μπενιζέλων, μαζί με πολλές άλλες βυζαντινές εκκλησίες, για την  εύρεση οικοδομικού υλικού για την ανέγερση του νέου Μητροπολιτικού Ναού Αθηνών! Το 1890 ο μητροπολίτης Αθηνών Γερμανός Καλλιγάς γκρέμισε την Μονή του Αγίου Ανδρέα στην Πλάκα, για να κτιστούν στη θέση της το Μητροπολιτικό Μέγαρο και τα γραφεία της Ιεράς Συνόδου.

Η οικογένεια των Μπενιζέλων κατείχε εκτάσεις περίπου 4.000 στρεμμάτων στις περιοχές Κέντρου Αθήνας, Πατησίων, Τουρκοβουνίων, Φιλοθέης, Καλογρέζας, Περισσού, Σαλαμίνας, Αίγινας, Κέας. Σπείρα Ελλήνων και Βαυαρών πλαστογραφώντας την υπογραφή του βασιλιά Όθωνα, πουλούσε εκτάσεις των Μπενιζέλων προς ίδιον όφελος. Αποκάλυψε τους ποικίλους καταπατητές ο δημοσιογράφος – συγγραφέας Χατζόπουλος και μαζί με τον Σύλλογο Αθηναίων απέτρεψαν το γκρέμισμα του τάφου και της μονής της Οσίας Φιλοθέης στο Μαρούσι (1936).

Το Ψυχικό φέρει αυτό το όνομα εις ανάμνησιν του πηγαδιού που ανήγειρε η Οσία Φιλοθέη στη συμβολή των οδών Κηφισίας και Κατεχάκη, προς αναψυχή των περαστικών και οδοιπόρων. Το όνομα της φέρει η ομώνυμη συνοικία (Φιλοθέη) και η Καλογρέζα ή Καλογραίζα (από την Κυρά Καλογραιά). Η Αγία Φιλοθέη ανήκει στο χορό των οσιομαρτύρων, εθνομαρτύρων της Τουρκοκρατίας, πάνω στο αίμα των οποίων θεμελιώθηκε το νεότερο ελληνικό κράτος. Είναι προστάτιδα της πόλεως των Αθηνών, μαζί με τον πολιούχο Άγιο Διονύσιο Αρεοπαγίτη. Το σκήνωμα της βρίσκεται στην Μητρόπολη Αθηνών, μαζί με αυτό του εθνομάρτυρα Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γρηγορίου Ε΄. Αιωνία τους η μνήμη. Ας έχουμε την ευχή τους και τη μεσιτεία τους για την προστασία της πατρίδας μας.

Μετά την ξενάγηση 15 μέλη μας και φίλοι γευμάτισαν στο μεζεδοπωλείο «Εύχαρις», απολαμβάνοντας πεντανόστιμους μεζέδες και γλυκό κρασί.

Βιβλιογραφία

    • Ξενάγηση Άρτεμις Σκουμπουρδή.

Χρόνη – Βακαλοπούλου Μαρία, Πανσελήνου Ναυσικά, Φιλοθέη Μπενιζέλου, η Αθηναία, Εκδόσεις Πάπυρος, Αθήνα 2006.

previous arrow
next arrow
Slider